• پنج شنبه،06 آذر 1399
  • ورود

       
      • نمایش محتوا
        نمایش تاریخچه
        نقشه شهر مشهد ( سال 1858 م )


        به سال 1858 م . در سفر اکتشافی علمی که تحت رهبری خانیکف به خراسان صورت گرفت ، به پیشنهاد او دو تن از نقشه برادران به اسامی ژارینف و پترف وی را همراهی کردند . خانیکف می نویسد که " درتمامی مسافرت هایم به ایران این دو نفر ، خط سیر طولانی سفرمان را نقشه برداری کردند " . ( خانیکف سفر اکتشافی به خراسان ، 1873 م . صفحه 760 ) . در نتیجه این سفر است که ما امروز نقشه سال 1858 مشهد را در دسترس داریم . حکومت شاه نیز تمام امکانات ضروری را برای توفیق ماموریت در اختیار آنان قرار دارد .

        نقشه پایه ای که از مشهد توسط نقشه بردار ژارینف تهیه شده ، نه تنها وضعیت موجود شهر در سال 1858 را ثبت نموده است ، بلکه عوارض پیرامون شهر را نیز نشان می دهد . محدوده ای که شهر مشهد اشغال کرده به شکل مستطیل و جهت توسعه آن از غرب به شرق است .

        شهر به وسیله دیوارهای دفاعی احاطه شده و از طریق برج های دفاعی متعدد مستحکم گردیده و این ترکیب معماری ، طراحی خاصی را به وضعیت شهر بخشیده است . ترکیب طراحی شهر به واسطه جاده وسیعی در مسیر غرب به شرق مشخص شده که به نظر می رسد که این جاده در امتداد مسیر کاروانروی کاشان به هرات بوده است . این مسیر ، محور طراحی مشهد را معین کرده و پایه ای برای پیدایش شکل خطی مرکز شهر جهت استقرار شده است .

        شهر بر مبنای محل حرم مقدس امام رضا ( ع ) شکل گرفته و مسیر مزبور اساساً این نظام را در برگرفته و دقیقاً در جهت این مسیر توسعه یافته است . مرکز خطی شهر و محله مقدس آن به تدریج به یک مجموعه طراحی معماری عظیم بدل گردیده و این مجموعه ، کل واحدی را در ساختار شهر به وجود آورده است .

        منطقه مسکونی شهر از یک نظام مدور شعاعی منبعث از شبکه خیابان ها برخوردار است که از اطراف حرم مقدس گسترش یافته است .

        محله های مسکونی ، بر خلاف دیگر شهرهای کشور ، دارای یک نظام توسعه یافته از مراکز کوچک نیستند بلکه همگی به سمت حرم مقدس گرایش دارند که به مرکز تاریخی شهر یک مسیر خطی بخشیده است .

        موقعیت ارک ( ارگ ) در بخش جنوب غربی مشهد نسبت به ساختار دیوارهای دفاعی و همچنین دروازه های شهر ، نقش مهمی برای ایجاد خیابان های جدید ، ایفا می نماید . این خیابان ها به صورت مستقیم با حرم مقدس که مرکز طراحی شهر به شمار می رود ، مرتبط هستند و با این شکل خاص ، اساس راه حل طراحی ویژه ای برای یکی از مراکز مذهبی ایران به حساب می آیند .

        دیوارهای دفاعی شهر ، خطوط مشخص و مستقیمی ندارند .تنها در ارک ( ارگ ) است که دیوارهای دفاعی به شکل مستطیل هستند و خط دفاعی مشخصی دارند . محله های مسکونی از نقطه نظر ساختار طراحی ، بدیع هستند . اما در این نظام طراحی شهری پیچیده بناهای عمومی که جنبه دفاعی دارند جایگاه کاملاً استراتژیکی مهمی را در محل به خود اختصاص داده اند . این بناها به نحو منطقی متکی بر خط دفاعی احداث شده اند . شش دروازه دفاعی به نام های خیابان بالا ، ابیورد ، ارک ( ارگ ) ، سراب ، خیابان پایین و نوغان ، شهر را با جهان خارج مرتبط ساخته اند . حضور این دروازه ها در نقاط معین دیوارهای دفاعی ، به مسیر جاده هایی که مشهد را با دیگر شهرها مربوط می سازد وصل شده است . این جاده ها ضمن ورود به محدوده شهر ، خود را به سمت شریان های دسترسی فعال کشانیده و به این ترتیب ، چارچوب طراحی شهر را شکل می بخشند . محله های مسکونی با گذرهایی که از وجه محلی اهمیت دارند ، در میان این شریان ها قرار گرفته اند .

        شریان مرکزی شهر ، نقش مهمی را ایفاء می نماید . در نقاط مختلف شهر این شریان به نام های نادرشاه ، خیابان بالا ، خیابان نادری ، خیابان صفوی و خیابان پایین نامیده می شود . در سال 1858 این شریان ، خیابان نامیده می شده و در وسط آن نهر وسیعی بوده که از دروازه خیابان بالا به سمت دروازه خیابان پایین جریان داشته است .

        حرم مقدس ، مجموعه عظیمی در ساختار شهر است که در اصول طراحی شهری آن شیوه های ویژه و سنت های قرون گذشته مسلمانان شرقی منعکس شده است.


        همانگونه که مشخص است ، مبنا و زیر بنای مجموعه ، مقبره و مسجد امام رضا است و به تدریج بناهای عمومی متعدد و فراوانی ( حتی به صورت افراطی ) در کنار آن ساخته شده است . قاجارها این مجموعه وسیع بناها رابه یک سازمان طراحی شهری کامل بدل نمودند . ترکیب طراحی محله مقدس توسط نسل های معماران پدید آمده و اینان توجه خود را به تداوم ساختار آن معطوف کرده و ضمن احترام به سنتهای گذشته در پیدایش اثر جدید ، خود نیز آزادی بیان و عمل به خرج داده اند .

        مجموعه با عناصر مسلط عمده خود و تجلی آن در سیمای کلی ، که هر یک مکمل دیگری است ، یکی از مجموعه های طراحی شهری کامل و جالب توجه ایران به شمار می رود .

        این مجموعه اساساً در بستر خیابان استقرار یافته و به صورت موازی با محورهای خود در سمت راست توسعه می یابد . محورهای عمودی مجموعه با محورهای متقاطع مسجد امام رضا منطق است و در ترکیب طراحی شهر یک واحد مهم محسوب می گردد . محورهای متقاطع از صحن قدیم شروع می شود و ضمن عبور از آرامگاه به مرقدهای دیگر می رسد و پس از عبور از مسجد گوهر شاد ، سرانجام به مسجد امام رضا می رسد .

        در اطراف این گروه از محورها ، رشته های متعدد دکاکین ، بازار ، صحن های جدید ، کتابخانه و خیابان پایین قرار دارد . مجموعه حاوی سه گروه بنا است : بناهای مرکزی با مسجد امام ، خیابان بالا با تعدادی مدرسه ، و خیابان پایین با بناهای جنبی آن . اما طول کلی خیابان بالا همجوار با محله مقدس ، دارای ردیف منظم خطی است که در اطراف و پیرامون آن ، رشته های دکان ها واقع شده است .

        در ساختار طراحی مجموعه ، نظام معینی از فضاهای باز و بسته موجود است که با موقعیت آزاد حجم های مجزا ، کلاً ترکیب خاصی به دست می دهد . ترکیب طراحی محدوده فضای باز با توسعه مفهوم کلی منطقه مقدس در تناقص نیست . علیرغم این تراکم بنا مجموعه به صورت تدریجی و با حجم های مجزا احداث شده اند ، اما نظام هندسی و محوری بناها در ویژگی راه حل طراحی شهر محسوس است .

        طرح های مستطیل شکل بناهای عمومی ، طرح آزاد ، اما سازمان یافته بناهای جنبی آن ها ، در تجلی ترکیب حجمی فضاها و طراحی معماری بدیع مجموعه تاثیر گذاشته است . تمامی عناصر عمده ساختار طراحی مجموعه ، از قبیل : خیابان بست ، صحن قدیم ، خیابان پایین ، صحن جدید ، کتابخانه ، مدرسه و بازار بیانگر فضای بسته ای است که اطراف آن را ، سلول های فضایی متنوع ولی هماهنگی احاطه کرده است ، فضاهایی که از نظر حجم ، طاق ها و قوس ها با یکدیگر متفاوت هستند .

        اما تمامی موارد فوق مانع از آن نشده تا معماران بر مبنای ترکیب های هنرمندانه متفاوت معماری و طرح متنوع ، دست به خلق آثار بدیعی بزنند ، لذا اغلب روش های ترکیبی مکتب معماری صفوی در تمامی بناهای عمومی محله مقدس به کار رفته است .

         
         

        رسته : نقشه شهر مشهد ( سال 1858 م )
        منابع :

        1.اسناد تصویری شهرهای ایرانی دوره قاجار، محمدمهریار،شامیل فتح الله یف، فرهاد فخاری تهرانی، بهرام قدیری،دانشگاه شهید بهشتی ،سازمان میراث فرهنگی کشور:1378، 46

        نقشهدروازهبالا خیاباننوغانپایین خیابانارگحرم مقدس امام رضا (ع)خانیکفپترفژارینفشهر مشهد
        ایجاد کننده :هانیه مشتاق
        Qr code
        امتیاز :10
        تعداد بازدید :38
        ارزیابی
        امتیاز کسب شده در ارزیابی:
        ارزیابی این مورد: