• پنج شنبه،06 آذر 1399
  • ورود

       
      • نمایش محتوا
        نمایش تاریخچه
        کاروانسرای ازبک ها

        از بناهای قدیم است و بانی آن میرمعین از اهالی قاینات بوده است. این کاروانسرا بسیار بزرگ و دارای سه طبقه عمارت بود که حجره‌های فوقانی را زوّار و کسبه الیجدباف منزل قرار داده، طبقه وسط را تجّار و طبقه تحتانی انبار بوده است. (صنیع‌الدوله، 1301، 280)

        این کاروانسراها در حال حاضر تخریب و به صورت یک مرکز تجاری بازسازی شده است. 1

        کاروانسرای ازبک‌ها در مقام بزرگترین سرای شهر مشهد، گنجایشی تا ۱۴۰۰ نفر داشت.2

        سرای ازبک‌ها در حاشیه شمالی پایین‌خیابان، طرف شرقی کوچه سیاه‌آب و مقابل سردرمدرسه عباسقلی‌خان قرار داشت. ترکمان‌ها، لزگی‌ها و میر معین از دیگر نام‌های این سرا بود.3

        وجه تسمیه این کاروانسرا را به علت اطراق کاروان‌هایی از مبدأ مناطق ترکمن‌نشین و ازبک‌نشین دانسته‌اند.4

        در کتیبه سردر کاروانسرا که با خط ثلث بر روی کاشی نوشته شده به نام محمد علی شیرازی، معمار بنا، و تاریخ اتمام کار در سال ۱۲۷۲ق اشاره شده، که احتمالاً مربوط به تاریخ تعمیرات اساسی کاروانسرا بوده است. تاریخ دقیق بنای سرای ازبک‌ها معلوم نیست. وقف‌نامه یلداش بیگ که نیمی از این کاروانسرا را به آستان قدس و نیم دیگر آن را به اولادش بخشیده، مربوط به سال ۱۱۵۸ق است؛ اما نام خان میر معین پیش از آن نیز در اسناد صفوی آمده است.5

        کاروانسرا شامل میانسرایی بزرگ و حجره‌های متعددی در سه طبقه بود. در عهد ناصری اتاق‌های طبقه فوقانی آن برای سکونت زوار و بازرگانان الیجه‌باف اختصاص یافته بود، و سایر کسبه در طبقه میانی مستقر بودند. طبقه همکف نیز کاربری انباری داشت.6

        در حجره‌های طرفین هشتی آن که گنبد آجریِ پر تزیینی داشت، اتاق دالان‌دار و قهوه‌خانه کاروانسرا واقع بود. اصطبل و کاهدان کاروانسرا در عقب میانسرا قرار داشت. بدنه خارجی کاروانسرا دارای دو سکو و دو باب دکان در طرفین سردر، در حاشیه پایین‌خیابان و پنج باب دکان در داخل کوچه سیاه آب بود.7

        سرای میرمعین همچنین مجرای فاضلابی متصل به ممر شاهی داشت.8

        این سرا در دوره پهلوی اول یکی از مراکز مهم تجاری پایین‌خیابان، و بارانداز کالاهای حمل شده از روستاها و شهرهای دور و نزدیک بود.9

        سرای ازبک‌ها در این دوره همچنین میزبان کارگاه‌های تولیدی مختلف از قبیل کارخانه موتابی، کارخانه ابریشم‌تابی، کارخانه شعربافی و کارخانه قالی‌بافی بود. ۹ شعرباف و ۷ قالیباف در سال ۱۳۱۱ در این سرا مستقر بودند. 10

        علاوه بر آن‌ها کسبه سراج، لباف، قفل‌ساز، چرم‌فروش، دست‌فروش، پوست‌فروش و چرخ‌کار نیز در سرا اتاق و انبار داشتند.  11

        ساختمان سرا در سال ۱۳۱۵ محتاج تعمیرات اساسی بود. 12

        رسته :کاروانسرای ازبک ها
        منابع :
        1.  کتاب شناسایی و وجه تسمیه معابر، محلات و اماکن عمومی بافت قدیم شهر مشهد ، دکتر محمد رحیم رهنما، اداره کل روابط عمومی و امور بین الملل شهرداری مشهد.با همکاری انتشارات سخن گستر،1390: ص (209)
        2.     مرکز اسناد آستان قدس رضوی، مصاحبه غ۲۹، ص ۱۰۱؛ صنیع‌الدوله, مطلع الشمس، ج۲، ص ۲۶۵؛ Adamec, Historical Gazetteer of Iran. P 478.
        3.        مرکز اسناد کاخ گلستان، نقشه سال ۱۲۸۴ق مشهد؛ همان‌جا، نقشه سال ۱۲۸۶ق مشهد؛ دائره‌المعارف آستان قدس رضوی، ذیل «سرای ازبکها».
        4.      رهنما, شناسایی و وجه تسمیه معابر. ص ۲۰۹.
        5.       مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۲۸۷۰۹، ص ۲۳.
        6.      دائره‌المعارف آستان قدس رضوی، ذیل «سرای ازبکها»؛ صنیع‌الدوله, مطلع الشمس، ج۲، ص ۲۶۵؛ فریزر, سفرنامه فریزر معروف به سفر زمستانی. ص ۳۰۸.
        7.       دائره‌المعارف آستان قدس رضوی، ذیل «سرای ازبکها»؛ صنیع‌الدوله, مطلع الشمس، ج۲، ص ۲۶۵؛ ماهوان, بازار در فرهنگ و ادب ایران زمین. ص ۱۰۱ – ۱۰۲؛ روزنامه بهار، ش۶۵۰ (۱۴ اسفند ۱۳۰۸)، ص ۴؛  ساکما، سند ۲۸۳۵۳ /۲۹۳، ص ۸۵.
        8.        مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۶۹۸۱۴، ص ۲.
        9.       دائره‌المعارف آستان قدس رضوی، ذیل «سرای ازبکها»؛  مرکز اسناد آستان قدس رضوی، مصاحبه غ۲۹، ص ۱۰۱.
        10.      ساکما، سند ۳۰۱۵۷/ ۲۹۳، ص ۲۶ – ۳۶.
        11.  مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۸۰۰۸۴، ص ۳۶.
        12.    «چند روز پیش ضمن بازدید مستغلات پایین‌خیابان بسرای میرمعین (ازبکها) رفته و مشاهده نموده بعضی از اطاقهای مقابل با درب سرا از پشت بطرف فضای کوچک دیگریکه در آخر سرا میباشد خراب گردیده و بعلاوه اطاقهای فوقانی و تحتانی و انبارها نیازمند بتعمیر و بام سرا محتاج باندود (کاه گل) میباشد و طبق تحقیق چنانچه تعمیرات لازمه بعمل نیاید آقایان تجار اطاقها و انبارها را خالی نموده و بمحل دیگر خواهند رفت». (مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۷۹۶۹۳، ص ۲۳۵.)
         

         

        پایین خیابانترکمنستانخراسانکاروانسراازبک‌مرکز تجاریکسبهعمارتمیرمعینقایناتمشهدکوچه سیاه‌آبمدرسه عباسقلی‌خانمحمد علی شیرازیآستان قدسیلداش بیگممر شاهیپهلوی اول
        ایجاد کننده :هانیه مشتاق
        Qr code
        امتیاز :10
        تعداد بازدید :7
        مطالب مرتبط
        کاروانسرای ازبک ها
        ارزیابی
        امتیاز کسب شده در ارزیابی:
        ارزیابی این مورد: