• پنج شنبه،06 آذر 1399
  • ورود

       
      • نمایش محتوا
        نمایش تاریخچه
        پایین خیابان(خیابان سفلی، خیابان صفوی)

         مشهد تا پیش از آنکه روند گسترش خود را شاهد باشد، در سالیانی نه چندان دور، به محلات معدودی تقسیم می شد. یکی از این محلات بزرگ و قدیمی محله پایین خیابان بود. 1


        پایین خیابان که شامل دو حاشیه بخش سفلی «خیابان» مشهد است میان محلات عیدگاه و نوغان  قرار دارد.  آن قسمت از خیابان را که در پایین پای حرم مطهر حضرت رضا(ع) قرار دارد، پایین خیابان (خیابان سفلی) می‌نامند. 3

        سه تغییر صوری اصلی در فضای خیابان مشهد از اواخر دوره قاجار تا پایان دوره پهلوی اول رخ داد، که عبارت بود از: برچیدن دکاکین روی نهر خیابان، دستور عقب نشینی دکاکین حاشیه خیابان به عرض واقعی خیابان و جمع‌آوری بساط‌داران از پیاده‌روی نهر خیابان.4

        پایین‌خیابان پس از اصلاحات سال ۱۳۰۳ شمسی، که به برچیدن دکاکین روی نهر و قطع درختان کهن‌سال و غرس درختان جدید انجامید، و دست کم تا سال ۱۳۰۹ به خیابان رضوی موسوم شد. در پی تعریض پایین‌خیابان و دست کم از سال ۱۳۱۱ نام رسمی پایین‌خیابان به خیابان صفوی تغییر کرد. 5

        محله پایین خیابان در امتداد ضلع شرقی خیابان چهارباغ که به فرمان شاه عباس صفوی از غرب به شرق کشیده شده، وجود دارد این بخش از خیابان چهارباغ به نام های گوناگونی در نزد مردم مشهد شناخته می شده است. اما همچنان در نزد قدیمی های شهر مشهد، پایین خیابان، آشناترین نام برای این محدوده از شهر است. پایین خیابان بعدها به خیابان صفوی نامگذاری شد، بعد از انقلاب هم این خیابان نام «نواب صفوی» را بر خود گرفت. نکته جالب توجه این است که این خیابان با وجود تغییر نام، هنوز هم به همان نام گذشته مشهور است. هنوز هم بر زبان مشهدی های قدیم نام «ته خیابون» شنیده می شود. وجه تسمیه نام «ته خیابان» از این سو است که در دوره صفویه، خیابان اصلی که از بالا به پایین کشیده شده بود، به دروازه ای به نام پایین خیابان ختم می شد. این بخش که پایین و ختم خیابان بود، به ته «خیابون» شهره گردید. پایین خیابان به دروازه «ته خیابون» ختم میشد که امروزه تبدیل به میدانی با نام «عدالت» شده است.

        همچنین در فاصله کمی با میدان عدالت، تقاطع پنجراه (شهدای گوهرشاد) وجود دارد که یکی از شاخصه های اصلی این محله به شمار می آید. زیرگذر پنجراه که تغییرات بسیاری به خود دیده، همان پنجراه گذشته است.در قدیم در اطراف پنجراه قبرستان، کوره های آجر و آهک پزی، بازار و کاروانسرا و اجتماع مال دارها، بارکش‌ ها و هیزم‌شکنان وجود داشته است. گفتنی ست؛ در حال حاضر در محل سابق قبرستان و کوره ها پارکی به نام «وحدت» وجود دارد که فاز اول آن  که در سال ۱۳۵۰ احداث گردیده است.1

         این محله چنان که از نام آن پیداست در اراضی پایین دست و کم ارتفاع شهر قرار داشته و از زمره بخش های کم برخوردار بوده است.2

        در سال ۱۳۰۳ شمسی اداره ساختمان بلدیه شهر دکاکین روی نهر پایین‌خیابان را خراب و کنار نهر را مرمت کرد و اشجار کهن را قلع و مجدداً در حواشی نهر درخت کاری نمود. این عملیات در زمان نیابت تولیت مرتضی قلی‌خان طباطبایی و با پرداخت هزینه آن از سوی آستان قدس انجام شد.6

        عقب بردن دکاکین و محاذی نمودن آن‌ها با عرض واقعیِ خیابان علیا و سفلی از خدمات چشم‌گیر اسدی در سال ۱۳۰۸ شمرده شده است. 7

        توسعه خیابان علیا و سفلی حدفاصل چهارباغ تا دروازه پایین‌خیابان، اتصال آن دو توسط فلکه شمالی و تأسیس پست‌های امدادی بلدیه بدون مساعدت جدی آستان قدس در سال ۱۳۰۸ غیر ممکن بود.8

        برنامه احداث میدان‌های خراج دروازه علیا و سفلی از سال ۱۳۰۹ توسط بلدیه مطرح شده بود. 9 بلدیه در سال ۱۳۰۹ وضعیت نامناسب ممر شاهی در پایین خیابان و تأثیری که بر خرابی ساختمان‌های خیابان داشت، را به آستان قدس تذکر می‌داد. ممر شاهی آخرین بار در ۱۳۳۶ق / ۱۲۹۶ش تنقیه شده بود. 10

        ساختمان نهر خیابان علیا و سفلی توسط بلدیه که در سال ۱۳۱۳ از دروازه بالاخیابان آغاز شده بود در سال ۱۳۱۴ به پایین خیابان رسید. رییس بلدیه و رییس دایره ساختمان هر روز از ساختمان آن بازدید و آقای خاتمی مهندس نیز به مسائل فنی رسیدگی می‌کرد.11

        بلدیه در سال ۱۳۱۴ دو هزار گز تخته سنگ جهت سنگ‌چینی طرفین بخشی از نهر بالاخیابان از میدان شاهپور تا اول خیابان پهلوی و سرتاسر پایین‌خیابان به صورت مناقصه خریداری کرد. تخته سنگ مزبور می‌بایست از تخته سنگهای کوه وکیل آباد بوده و قطری بین ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر داشت.12

        مناقصه آسفالت‌ریزی خیابان‌های شهر مشهد و شرایط شرکت در آن نیز در همین سال منتشر گردید.13

        بلدیه در سال ۱۳۱۴ تنقیه و تخلیه ممر شاهی از اول فلکه جنوبی و بست سفلی تا خارج دروازه پایین‌خیابان را به مناقصه واگذار کرد.14 سال ۱۳۱۴ بلدیه مالکین مستغلات حاشیه خیابان‌ها را ملزم به تجدید رنگ‌آمیز در دکاکین و سفیدکاری نمای جداره‌ها نمود.15

        حمام‌های شهر از جمله در خیابان علیا و سفلی ملزم به نصب دوش و نمره‌دار کردن حمام شدند.16 و رختشویخانه‌های بیرون دروازه‌های شهر از جمله در پایین‌خیابان افتتاح شد. 17

        غسالخانه قبرستان پایین‌خیابان نیز در همین سال ساخته شد.18

        سنگ‌فرش پایین‌خیابان در این سال مجدداً دچار دست‌اندازهای زیادی شده بود. از این رو شهرداری در مرداد سال1315 اقدام به تسطیح و شن‌ریزی خیابان کرد.19

        تأسیس میدان خارج دروازه پایین‌خیابان و امتداد ساختمان نهر خیابان تا نقطه تلاقی به آن در سال ۱۳۱۵ توسط شهرداری انجام شد.20

        اراضی دیواره باروی انتهای پایین‌خیابان نیز زیر نظر دایره ساختمان شهرداری به حاجی احمدیان واگذار شد.21

         سواره‌روی پایین‌خیابان در سال ۱۳۱۷ سنگ‌ریزی و تسطیح شد.22

        رسته :محله پایین خیابان
        منابع :
        2.کتاب نفوس ارض اقدس. زین العابدین میرزای قاجار؛ تصحیح و توضیح مهدی سیدی. مشهد: سگال،1382: 59          صاحب اثر: سازمان فرهنگی شهرداری مشهد  
        3.کتاب شناسایی و وجه تسمیه معابر،محلات و اماکن عمومی بافت قدیم شهر مشهد.  دکتر محمد رحیم رهنما، اداره کل روابط عمومی و امور بین الملل شهرداری مشهد.با همکاری انتشارات سخن گستر،1390: 72
        4.      ماهوان, تاریخ مشهد الرضا. ص ۴۶۱ – ۴۶۳.
        5. مشهد در آغاز سده چهارده خورشیدی،  مدرس رضوی و دیگران، ص ۵۱؛ مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۶۵۴۰۱، ص ۳ – ۴؛ همان‌جا، سند ۶۷۰۹۷، ص ۲۳؛ ساکما، سند ۲۹۲۱۶/۲۹۳، ص ۳.
        6.       مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ‍۱۰۶۴۸۹، ص ۱ – ۲؛ مدرس رضوی و دیگران, مشهد در آغاز قرن چهارده خورشیدی. ص ۵۱.
        7.       روزنامه شهامت، ش ۱۷ (۱۷ تیر ۱۳۰۸)، ص ۲؛ مدرس رضوی و دیگران, مشهد در آغاز قرن چهارده خورشیدی. ص ۵۱.
        8.       مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۶۵۹۷۵، ص ۱۵.
        9.       روزنامه بهار، ش۷۱۶ (۱۳ خرداد ۱۳۰۹)،  ص ۱؛ همان، ش۷۵۷ (۷ مرداد ۱۳۰۹)، ص ۱.
        10.       روزنامه بهار، ش۷۹۶ (۲۵ شهریور ۱۳۰۹)، ص ۳.
        11.       ساختمان طرفین نهر خیابان که از چندی قبل توسط اداره بلدیه شروع شده بود اخیرا پیشرفت زیادی کرده ساختمان طرفین نهر که از اول دروازه خیابان علیا شروع شده بود تا نزدیکی دروازه خیابان سفلی امتداد یافته است در طرفین نهر باغچه‌هایی برای غرس اشجار و گلکاری ساخته شده و زوی نهر در فاصله‌های معین پلهای آهنی مستحکمی نصب گردیده - سنگ فرش خیابان نیز از نزدیکی بست بطول ۴۰۰ متر پیشرفت کرده - آقای رییس بلدیه و آقای رییس ساختمان همه روزه قسمتهای ساختمانی را بازدید و رسیدگی می‌نمایند آقای خاتمی مهندس نیز در قسمتهای فنی رسیدگی کرده دسنورات لازمه را می‌دهند [...] و دیروز عکسهایی از قسمتهای مختلف نهر خیابان برداشته شده است. (روزنامه طوس، ش ۱۱۷ (۲۵ شهریور ۱۳۱۴)، ص ۱.) و نیز همان، ش۸ (۲۷ آبان ۱۳۱۳)، ص ۲.
        12.       روزنامه طوس، ش ۸۷ (۱۲ تیر ۱۳۱۴)، ص ۳.
        13.       روزنامه طوس، ش ۸۹ (۱۹ تیر ۱۳۱۴)، ص ۲.
        14.       روزنامه شهامت، ش ۱۴ (۳۰ آذر ۱۳۱۴)، ص ۲.
        15.   مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۱۰۰۲۳۵، ص ۲۲.
        16.   «نظر باینکه خزانه‌های حمام‌های عمومی باعث سرایت امراض و استحمام در این قبیل خزانه‌ها اساساً مخالف باصول حفظ الصحه میباشد لذا برای جلوگیری از سرایت امراض و بنام حفظ الصحه عمومی بکلیه مالکین و مستأجرین حمامها از مردانه و زنانه اخطار مینماید که از این تاریخ الی اول تیرماه ۱۳۱۵ میبایستی خزانه‌های عمومی حمام خود را متروک و بقدر گنجایش حمام تهیه دوش آب گرم و سرد بنمایند و فقط حمام‌ها میتوانند خزانه‌های کوچک خصوصی که بتوان برای هر مرتبه شستشو آب آنرا تخلیه و تجدید کرد داشته باشند». (روزنامه شهامت، ش ۲۵ (۹ اسفند ۱۳۱۴)، ص ۲.)
        17.   روزنامه آفتاب شرق، ش۲۸۸ (۱۸ شهریور ۱۳۱۴)، ص ۲.
        18.   روزنامه آفتاب شرق، ش۲۹۰ (۲۳ شهریور ۱۳۱۴)، ص ۲.
        19.   روزنامه شهامت، ش ۸۵ (۲۷ مرداد ۱۳۱۵)، ص ۲.
        20.   روزنامه شهامت، ش ۲۳ (۲۰ آذر ۱۳۱۵)، ص ۱.
        21.   ساکما، سند ۲۹۴۷۱ /۲۹۳، ص ۳۱.
        22.     روزنامه آفتاب شرق، ش۹۵۹ (۷ تیر ۱۳۱۷)، ص ۱.
         
        عیدگاهنوغانعدالتتقاطع پنجراهشهدای گوهرشادپارک وحدتنواب صفویته خیابونحرم مطهر حضرت رضا(ع)خیابان سفلیخیابان رضویخیابان چهارباغدروازهبلدیهخیابان علیابالاخیابانخیابان پهلویغسالخانهشهرداری
        ایجاد کننده :هانیه مشتاق
        Qr code
        امتیاز :10
        تعداد بازدید :276
        ارزیابی
        امتیاز کسب شده در ارزیابی:
        ارزیابی این مورد: