• نمایش محتوا
        نمایش تاریخچه
        چاه خاصه

        موقعیت سیاسی




        روستای چاه خاصه (Chah Khaseh) از توابع دهستان شاندیز بخش شاندیز شهرستان بینالود می باشد.


        وجه تسمیه





        در گذشته به آن شاه خاصه (Shah Khaseh) یا شاخواسته (Shakhasteh) یا چاه خالصه (Chah Khaleseh) هم می گفتند. چاه خاصه، نام واژه ای پارسی و در تمام ایران منحصر به فرد می باشد و از دو بخش چاه + خاصه تشکیل شده است:
        1. چاه (Chah): گودالی به شکل استوانه که در زمین حفر کنند و از آن آب بالا کشند. در عربی به آن «بئر» گفته می شود. کنایه از دنیا و عالم هم هست.(منبع 1، 1 ؛ منبع 2؛ منبع 3)
        در فارسی میانه chah (چاه) (Phl. 52 Nyberg Man)، اوستایی chat- (Bartholomae AiW ( 583 ، سغدی ct (چاه) ، (Gharib SD 3159)، سکایی - tcataka-, tcata (استخر، برکه) JRAS 1970 Bailey ,id. DKS 138) ، 61) خوارزمی chh (>فارسی، ct (چاه)، (Benzing Chw.WIn. 214) ( 228 ، بلخی sado (چاه)، (Davary Bakhtrisch) ( 264 ، پشتو chah (چاه). (Hubschmann PSt) ( 51 ، آسی caj (چاه)ایرونی)، cad (دیگوری)، cadae (استخر، برکه، دریاچه) (- chata *)، بلوچیchat(چاه) (Elfenbein Glossary 32 )، گزی ، che chi، Eilers WirM II/648) )، گرجی cha (>ایرانی) Chkeidze Iranica X/489)).(منبع 4)
        601 روستا و آبادی در پهندشت 31 استان و 429 شهرستان ایران، از واژه «چاه » (به صورت ترکیبی یا مطلق) بهره جسته اند، از قبیل پیر چاه،چاه احمد، چاه اکبر، چاه تلخ (15 روستا)، چاه توت، چاه جلال، چاه جمال، چاه حسن، چاه درویش، چاه رستم، چاه شور (15 روستا)، چاه شیرین، چاه کوتاه، چاه نو، چاه طلا.
        2. خاصه (xasse)، به معنای ویژه، خاص، مخصوص، مقرب پادشاه، ندیم، برگزیده قوم، شریف، شیعه، نوعی پارچه هندی، خالصه.(منبع 5)



        درباره وجه تسمیه این آبادی دو دیدگاه وجود دارد:

        دیدگاه اول: اهالی بر این باورند که چاه خاص و ویژه ای در این روستا وجود داشته، که در تمام ایام سال دارای آب فراوان و زلال بوده است؛ از این رو به آن «چاه خاصه» نام داده اند.

        اینان معتقدند مجموعه روستاهای طرقبه (تروغبذ قدیم)، مایوان، لنگر، ویرانی و چاه خاصه، از عصر سلجوقیان تا صفویه، به عنوان کانون های مهم تصوف و عرفان در شمال خراسان شناخته می شده و روستای «چاه خاصه» که در مسیر این آبادی های خاص رفت و آمد دراویش و صوفیه بوده، دارای چاهی پر آب بوده که علاوه بر تأمین آب شرب روستاییان و مسافران، آب باغات و مزارع آن را تأمین می کرده است.

        دیدگاه دوم: برخی نام این روستا را شاه خاصه یا شاخواسته یا شاه خالصه می دانند و معتقدند که این آبادی در روزگار صفویه یا پیش از آن، متعلق به پادشاه و دربار بوده است. خالصه به زمین ها و املاکی که در اختیار و تحت نظارت مستقیم پادشاه قرار داشت و درآمدهای حاصل از آن به خزانه خصوصی وی واریز می شد، املاک خالصه می گفتند. این واژه از دوره ایلخانان در ایران به معنای اراضی سلطنتی به کار برده شد. پس از صفویه، خالصه معنای زمین های دولتی یافت که در مقابل زمین های وقفی و اربابی که در اختیار مالکان بزرگ بود، قرار داشت. در 1151 ق. نادرشاه افشار تمام تیولات و موقوفات را ضمیمه خالصه جات دیوان اعلی کرد. در دوره قاجار، با تملک املاک یاغیان و اشرار، ضبط املاک مغضوبان حکومت، مصادره املاک بدهکاران مالیاتی و نیز از راه بخشش زمین ها از جانب برخی از بزرگان به شاه، بر وسعت املاک خالصه افزوده شد و انواع خالصه ها چون خالصه جات ضبطی، انتقالی و دیوانی شکل گرفت.(منبع 6 ؛ منبع 7)


        تاریخچه


        روستای چاه خاصه از ییلاقات قدیمی منطقه شاندیز است، که در روزگار صفویه بنیاد نهاده شده و مدارج ترقی و پیشرفت خود را در زمان افشاریه و زندیه طی کرده و در روزگار قاجاریه، به روستایی پر جمعیت، آباد و خوش آب و هوا تبدیل شده است. عتیق علی منشی طوسی، از اعقاب خواجه نصیر طوسی بود که در اردو آباد آذربایجان زاده شده و سپس به شهر مشهد مهاجرت کرده و ضمن اقامت در این کلانشهر مذهبی، به وقف املاک و رقبات بسیاری به آستان قدس همت گماشت، به گونه ای که وقف نامه او در سال 931 ق. کهن ترین وقفنامه مستند آستان قدس رضوی محسوب می گردد. وی در سالهای 916 تا 931 ق. متولی آستانه بوده است. از جمله رقبات وقفی او مزرعه منزل آباد، مزرعه چاه خاصه، مزرعه چاه نو و مزرعه شاطغای می باشد واقف در این وقف نامه مقرر داشت درآمد ام الک و رقبات وقفی او باید صرف اطعام زوار و دارالشفاء مبارکه و روشنایی حرم امام رضا (ع) شود. (منبع8؛ منبع 9؛ منبع 10؛ منبع 11؛ منبع 12).
        در طومار علیشاهی میزان وقف چنین ثبت شده است: «مزرعه چاه خاصه بلوک شاندیز: 4 زوج. جنس: 5 خروار. باغات چاه خاصه: 2500 دینار. » (منبع 13)
        کل زمین های روستای چاه خاصه متعلق به آستان قدس رضوی است که بخشی از آن به زارعان به صورت اجاره 99 ساله واگذار شده و بخش دیگری نیز توسط اهالی مشهد به ساختن خانه باغ و ویلا اختصاص یافته است. (منبع 14)
        هسته اولیه آن در جنوب روستا و به صورت بسیار فشرده و کم وسعت شکل گرفته است. مرحله اول توسعه، در طول سا لهای 1357 تا 1370 تحقق یافته و در ادامه هسته اولیه و در غرب آبادی کشیده شده و بناها عموتا نوساز و کم دوام بوده اند.
        مرحله دوم توسعه، که از سال 1370 به بعد انجام یافته، در شرق و جنوب آن شکل گرفته و عرصه منازل بزرگتر شده و بهره گیری فرم و مصالح شهری نشان از گرایش اهالی به معماری شهری داشته است. در دهه اخیر، با از این رفتن فاصله دو روستای «چاه خاصه» و «ویرانی» (که مدتی به نام نور آباد شناخته می شد) این دو روستا در یکدیگر ادغام شده و عملا واحد جغرافیایی «چاه خاصه - ویرانی» را پدید آورده اند.

        موقعیت جغرافیایی


        این آبادی در موقعیت جغرافیایی 59 درجه و23 دقیقه و 55 ثانیه طول شرقی و 36 درجه و24 دقیقه و 11 ثانیه عرض شمالی واقع گردیده و ارتفاع نسبی آن از سطح دریا 1148 متر است. این دهکده در 6 کیلومتری شمال غرب شهر مشهد و 7 کیلومتری شاندیز قرار گرفته است. آب و هوای آن معتدل خشک می باشد (منبع 15)
         alt= alt=

         
         

        مساحت


        این روستا 75 هکتار وسعت داشته و اهالی آن در 224 واحد مسکونی اقامت دارند. تراکم نسبی جمعیت در آن 67/ 11 نفر در هر هکتار می باشد


        جمعیت



        ترکیب سنی


          alt=  alt=

        نرخ رشد سالیانه


         alt=

        تاهل


         alt= alt=

        سواد


         alt= alt= alt=

        آموزش


         alt= alt=

        اشتغال


         alt= alt= alt=

        بهره برداران حوزه کشاورزی


         alt=

        اماکن مذهبی


        روستاهای چاه خاصه - ویرانی بر روی هم 8 مسجد دارند، که بر روی هم 3177 متر مربع وسعت دارند.


        خانه بهداشت


         
        این روستا دارای یک باب خانه بهداشت روستایی است که در مجاورت محور اصلی و دهیای واقع شده است، که همراه با مرکز بهداشتی درمانی ویرانی، 3165 متر مربع وسعت دارند.

        سازمان اداری


         
        این آبادی هم شورای اسلامی روستایی دارد و هم دهیاری.


        جاودانه های تاریخ


        1. حسن حشمتی: در 1 اردیبهشت 1344 در روستای چاه خاصه از توابع شهرستان طرقبه شاندیز (بینالود) چشم به جهان گشود. پدرش علی و مادرش ماندگار نام داشت. تا دوم راهنمایی درس خواند. کشاورز بود. به عنوان سرباز ارتش در جبهه حضور یافت. در 21 خرداد 1367 ، در سن 23 سالگی، در دهلران توسط نیروهای عراقی به شهادت رسید. پیکر او در همان منطقه برجا ماند. (منبع 16)
        2. غلامعلی قاسمی منزل آباد: در 7 فروردین 1344 در روستای چاه خاصه از توابع شهرستان طرقبه شاندیز (بینالود) به دنیا آمد. پدرش محمد، کشاورز بود و مادرش فاطمه نام داشت. تا پایان دوره ابتدایی درس خواند. سال 1360 ازدواج کرد و صاحب 2 دختر شد. از سوی سپاه پاسداران در جبهه حضور یافت. در 26 تیر 1364 ، در سن 20 سالگی، در کردستان توسط نیروهای عراقی بر اثر اصابت ترکش به پا شهید شد. مزار او در زادگاهش واقع است.(منبع 17)


        آثار تاریخی


        1. گورستان مغولی: از این گورستان که در جاده شاندیز- قوچان، پشت روستای ویرانی قرار داشته، متأسفانه هیچ اثری از آن باقی نمانده و در قسمت اعظم آن مرغداری بنا شده است. اهالی از گفتگو پیرامون این گورستان ابا دارند. مشهور است که اولین گورستان این ناحیه، مربوط به مغولان مهاجم به ایران بوده است. در این گورستان سنگ قبرهای صندوقی بسیاری با قدمت و ارزش وجود داشته، که طبق گفته اهالی مورد دستبرد و غارت قرار گرفته است. از این گورستان، داستان های بسیاری نقل می کنند. (منبع 18)

        رسته :چاه خاصه
        منابع :
        1. فرهنگ فارسی معین 1270/1
        2. فرهنگ پارسی پاشنگ 431/1
        3. برهان قاطع 617/2
        4. فرهنگ ریشه شناختی زبان فارسی 995/2-996
        5. فرهنگ فارسی معین 1388/1
        6. سفرنامه رضوی 57
        7. فرهنگ فارسی معین 1388/1
        8. ظفرنامه عضدی 282
        9. فرهنگ خراسان 77/2-78
        10. شمس الشموس 472
        11. فردوس التواریخ 454
        12. بیست وقف نامه از خراسان 47
        13. طومار علیشاهی 20-19
        14. شاندیز بهشت خراسان 275
        15. فرهنگ جغرافیایی آبادی های کشور، 32/ 217
        16. فرهنگ اعلام شهدا استان خراسان رضوی 509/1
        17. فرهنگ اعلام شهدا استان خراسان رضوی 1276/2
        18. گورستان های شهر مشهد و معرفی نامداران مدفون در آنها 288

         

        ایجاد کننده :اسما پهلوان مقدم
        Qr code
        امتیاز :0
        تعداد بازدید :40
        مطالب مرتبط
        چاه خاصه
        ارزیابی
        ارزیابی این مورد: