• پنج شنبه،06 آذر 1399
  • ورود

       
      • نمایش محتوا
        نمایش تاریخچه
        کوشک مهدی

        موقعیت سیاسی


        روستای کوشک مهدی (Kushk-e Mehdi) از توابع دهستان طوس بخش مرکزی شهرستان مشهد می باشد.

        وجه تسمیه


        در گذشته به شکل کوتشک مهدی (Kutoshk-e Mehdi) هم نوشته می شده است. 186 روستای ایران، از واژه پارسی «کوشک» در نامجای خویش بهره جسته اند. نام واژه جغرافیایی «کوشک مهدی» در ایران منحصر به فرد است و از دو جزء «کوشک» و «مهدی» تشکیل شده است.

        کوشک (koshk): بنای بلند را گویند و به عربی قصر خوانند، گوشک، کُشک، کوشه. فارسی میانه (Nyberg Man.Phl. 119) koshk

        <ایرانی باستان: * kaushka - از ریشه - kaush (پوشاندن، در بر گرفتن، حفظ کردن) (Bailey Prolexis 51f., id.DKS 63)

        ریشه - kaush ظاهرا مشتق است از هندواروپایی s) keu-s) با افزایه – s )، از kue- (S) پوشاندن، در بر گرفتن)؛ از همین ریشه است آلمانی کهن:

        hosa (<آلمانی نو: Hose شلوار)، hus (آلمانی نو: Haus خانه)، انگلیسی: house (خانه)، سوئدی:

        hydda (کلبه، آلونک). (Pokorny IEW 953, Kluge EWDS 317f.,Skeat EDEL 279)

        لاگارد(به نقل از( Horn GNE 945 ) لغت کوشک را به گوشه مربوط دانسته است.

        سکایی (Kusda -کاخ، کوشک)( *kaush +) (Bailey DKS 63))-da-> خوارزمی: kwshk )کوشک(Benzing Chw WIn. 369 آمُر های: kushga بالاخانه، اتاق طبقه دوم.(فرهنگ آمُره، 79)

        لغت کوشک، از طریق ترکی (عثمانی): kyoshk به زبا نهای اروپایی نیز راه یافته است:

        صربی: coshak بالاخانه، لهستانی: ،kiosk روسی: kiosk ، بلغاری: koshk خانه کوچک تابستانی، رومانیایی: chiose دکه، chioscar (روزنامه فروش، دکه ای)، هلندی: ،kiosk ایتالیایی: chiosco ، اسپانیایی:, kiosco, quiosc quiosco ، پرتغالی: quiosque ، فرانسه: ،kiosque

        انگلیسی: kiosk ، آلمانی: .Kiosk (منبع 1)

        همین لغت، آنگاه به صورت کیوسک (اتاقکی برای تلفن یا فروش نشریات، گل و مانند آنها در معابر عمومی) به زبان فارسی (ظاهرا از سریق زبان فرانسه) بازگشته است. (منبع 2)

        این کلمه به معنای قلعه، حصار، کلاه فرنگی بالای بنا، اتاق تابستانی نیز آمده است.(منبع 3؛ منبع 4؛ منبع 5؛ منبع 6)

        کوشک مهدی، به معنای کاخی است که شخصی به نام «مهدی» در این مکان ساخته است. برخی از تاریخنگاران بر این باورند که بانی و مؤسس این قصر یا کلاه فرنگی، «مهدی خان»، از رجال یا حکام خراسان در قرن نهم هجری می باشد.

        تاریخچه


        کوشک مهدی، روستایی کهن در ناحیه توس است که قدمتی 600 ساله داشته و در سده هشتم هجری بنیاد شده است، چنان که شهاب الدین عبدالله خوافی(حافظ ابرو)، جغرافیدان نامی سده هشتم و نهم هجری (درگذشته 833 ق.) نام آن را به شکل قریه کوشک مهدی از توابع ولایت طوس ثبت کرده است. (جغرافیای خراسان در تاریخ حافظ ابرو، 60 ) در دوره صفویه تا قاجاریه به شهرت و آبادانی بسیار دست یافته بود، به گون های که نام آن بارها و بارها در مدارک و اسناد و نقشه ها و گزارش های دولتی و حتی سفرنامه ها (با نا مهایی چون خوش میتی، قصر مهدی، کوش مهدی، گوش مهدی و قوش مهدی) نیز به میان آمده است. میرزا ابراهیم ناظر، نیای بزرگ یکی از شاخه های مهم سادات رضوی در مشهد (درگذشت: 1035 ق.)، مالک بیش از 30 روستای مشهد بود، از جمله: دستجرد رادکان، نقندر، رادکان، چناران، قصر مهدی (کوشک مهدی)، نکاح، سقروان (ساغروان).(منبع 7؛ منبع 8)

        نام روستای کوشک مهدی در نبرد بین نادرشاه افشار و ملک محمود سیستانی نیز آمده است:

        «سردار بعدی خراسان که هنگام توقف شاه در آذربایجان تعیین شده بود، «محمدخان ترکمان» نام داشت. پیش از رسیدن او به خراسان میان ملک محمود و نادر بر سر تصرف نیشابور در محل «قدمگاه» جنگی در گرفت، که به شکست نادر و عقب نشینی او به قلمرو خویش منجر شد. متعاقب آن اهالی روستای «بوقمیچ » واقع در دامنه رشته کوه «هزار مسجد» بر سر راه دشت توس به سوی دشت خاوران، بر ملک شوریدند و متوسل به نادر گردیدند. این بار نیز در محل روستای «اشترپی» از توابع رادکان در جلگه توس میان نادر و سپاه ملک جنگ درگرفت و به شکست نادر و فرار او به کلات انجامید. کمی بعد محمدخان سردار وارد خراسان شد و نادر هم پس از تجدید قوا برای محاربه با ملک راهی مشهد گردید؛ ولی ابتدا در محل گناباد توس «پیرمحمد» را که از زمان پیوستگی به ملک در تون مقرب او شده و در آن خطه حکومت داشت شکست داد، پس از آن رو سوی مشهد نهاد.

        در محل «کوشک مهدی» واقع در دو فرسنگی شمال شهر در حاشیه کشف رود نادر آگاهی یافت که ملک از شهر خارج شد تا در برابر وی بایستد، لذا راه خویش را پیچاند و در محل کوه سنگی در غرب شهر مستقر شد. با این که برادر ملک همزمان از نیشابور به طرق در دو فرسنگی مشهد آمده بود و از طریق«حوض باباقدرت »، و خود ملک از درون شهر به مقابله با نادر شتافتند، اما عاقبت نادر پیروز شد و جمعی از سیستانیان را به اسارت درآورد و راهی کلات کرد. (منبع 9؛ منبع 10)

        احمدشاه افغان درانی طی 23 سال حکومت خویش بر قندهار و هرات (1160 تا 1183 ق.) 3 بار به قلمرو شاهرخ و شهر مشهد حمله کرد... مؤلف وقایع السنین خبری در این باره دارد که قابل تأمل است. به نوشته وی در همان حمله سال 1163 ق. که در اواسط ماه ذی قعده صورت گرفت و سپاه افغان به «شصت - هفتاد هزار کس، 104 توپ و قنباره و فیل خانه و زنبورک خانه » بودند.

        جعفرخان کرد که در آن وقت سرکردگی کردها را داشت، 2000 کرد را از پیش روانه مشهد کرد، خود نیز با 2000 تن دیگر در «گناباد» واقع میان قوچان و مشهد بود. احمدخان دو سه هزار سپاهی به استقبال ایشان فرستاد؛ «جنگی عظیم واقع شد. جماعت أفغان را شکست داده، الی کوشک مهدی در دو فرسنگی شمال مشهد تعاقب کردند. چون خبر به احمد مردود رسید 6000 نفر دیگر فرستاده، غافل بر سر کرد ریخته، جدالی سخت روی داد. آخر الامر کرد تاب نیاورده به خبوشان رفتند. (منبع 11؛ منبع 12)

        جیمز بیلی فریزر، در جریان سفر خویش از مشهد به خبوشان (قوچان)، روز 19 ژوئن 1834 م./ 29 خرداد 1213 ش. از این روستا گذر کرده و از آن به نام خوش میتی یاد نموده است: «ما پس از طی 10 میلی به یک چمن کوچک که در آن سوی روستای خوش میتی Khooshmeitee واقع است، رسیدیم، به محلی که اسبهایمان می توانستند بچرند و خودمان نیز می توانستیم چند ساعتی پیش از آن که راهپیمائی را از سر گیریم، به استراحت پردازیم. این جا در واقع اردوی موقتی است. (منبع 13)

        علی نقی حکیم الممالک، که در رکاب ناصرالدین شاه قاجار در روز 12 صفر 1284 ق./ خرداد 1246 ش. به مشهد سفر کرده، نام این روستا را به شکل قصر مهدی و به عنوان یکی از قراء و مزارع رو به چناران از دست راست بلوک میان ولایت مشهد ثبت کرده است. (منبع 14)

        میرزا قهرمان امین لشکر، که در سفر ناصرالدین شاه قاجار، م الزم رکاب او بوده، در گزارش روز

        سه شنبه 10 شوال 1300 ق./ 23 مرداد 1262 آورده است: «ده دیگر گوش مهدی است. قدری فاصله از چمن قهقهه است.» (منبع 15)

        لم (Lemm) آن را کوش مهدی نامیده و مختصات جغرافیایی آن را 59 درجه و 33 دقیقه و 30 ثانیه طول شرقی و 36 درجه و 23 دقیقه و 30 ثانیه عرض شمالی ثبت کرده است. ارانفسکی (1894م.) و اسمیت (1906 م.) نیز آن را این گونه وصف کرده اند: «کوش مهدی: روستایی

        است در خراسان، در فاصله 8 مایلی شمال غربی مشهد، در فاصله تقریبی یک مایلی سمت راست

        جاده قوچان از طریق توس. این آبادی دارای250 خانوار جمعیت فارس است که دارای 300 رأس گاو و 300 رأس گوسفند و بز و 50 رأس اسب می باشند. تولید عادی گندم و جو آن 600 خروار تخمین زده م یشود.» (منبع 16)

        محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، وضعیت این روستا در عصر ناصری (1300 - 1290 ق.) را چنین بیان می کند:

        «قریه کوشک مهدی: در 2 فرسخی شهر مشهد واقع است. قدیم النسق است. 60 خانه وار جمعیت رعیت دارد. باغات و مزارع خود را از قنات مشروب می کنند. هوایش معتدل است. نوکر دیوانی ندارد. قش القی اش غایی است.» (منبع 17)

        روستای کوشک مهدی، به دلیل برخورداری از شرایط مناسب جغرافیایی و آب و هوای معتدل و زمین حاصلخیز توانست به یکی از کانونهای مهم جمعیت ثابت روستائیان بومی تبدیل شود و دوره پیشرفت تدریجی خود را از یک بافت سنتی پیوسته و با استفاده از مصالح و سبک معماری سنتی شمال خراسان آغاز نمود تا به عنوان یک روستای پرجمعیت به تکیه گاه امن ساکنان خویش مبدل گردد.

        هسته اولیه آن دارای بافتی قدیمی، پیوسته و ارگانیک بوده و مرحله نخست توسعه، در بازه زمانی 1330 تا 1342 و در پیرامون هسته اولیه گسترش یافته است. در این مرحله، شبکه معابر به صورت ارگانیک و نامنظم با عر ضهای متفاوت، قطعات مسکونی را به شکل نامنظمی در حاشیه خود پذیرا شده اند و واحدهای مسکونی نیز عمدتا مرمتی و بعضا بادوام و با استفاده از مصالح سنتی چوب و گل ساخته شده اند.

        مرحله دوم توسعه، از اصلاحات ارضی تا پیروزی انقلاب اسامی، یعنی از سال 1342 تا1357 انجام یافته و به دلیل لغو نظام ارباب و رعیتی و واگذاری اراضی مسکونی و زراعی به روستائیان، گرایش به ساختن مساکن وسیعتر و بهر ه گیری از فرم و مصالح شهری و گاه دو طبقه شدت یافته و معابر دسترسی و کاربری آموزشی نیز در این مرحله استقرار یافته است. مرحله سوم توسعه، که در چهار دهه اخیر به وقوع پیوسته، دارای بیشترین وسعت می باشد و ساخت و سازها در مسیر تغییر چهره عمومی آن از «سنتی» به «نیمه مدرن» تحقق یافته است.
         

        موقعیت جغرافیایی


        این آبادی دشتی در موقعیت جغرافیایی 59 درجه و 33 دقیقه و 54 ثانیه طول شرقی و 36 درجه و 23 دقیقه و 20 ثانیه عرض شمالی واقع گردیده و ارتفاع نسبی آن از سطح دریا 994 متر است. این دهکده در 14 کیلومتری شمال غرب شهر مشهد قرار دارد و رودخانه کشف رود در شمال شرق آن جاری است. آب و هوای آن معتدل خشک می باشد. (منبع 18)
         alt= alt= alt=

        مساحت


        این روستا 77 هکتار وسعت داشته و اهالی آن در 1000 واحد مسکونی اقامت دارند. تراکم نسبی جمعیت در آن 43 /62 نفر در هر هکتار می باشد.

        جمعیت



        ترکیب سنی


          alt=  alt=

        نرخ رشد سالیانه


         alt=

        تاهل


         alt= alt=

        سواد


         alt= alt= alt=

        آموزش


         alt= alt=

        اشتغال


         alt=  alt= alt=

        بهره برداران حوزه کشاورزی


         alt=
         

        گویش و مذهب


         




        تمامی اهالی آن فارس‌ زبان و شیعه مذهب هستند.

        اماکن مذهبی


        3 مسجد دارد که یکی از آنها مسجد چهارده معصوم می‌ باشد که بر روی هم 940 متر مربع وسعت دارند.

        محلات


        این روستاها دارای محله‌ بندی فرعی نیست و کل روستا شامل ساختار تک‌ محله‌ای می‌ باشد.

        خانه بهداشت


        این آبادی دارای یک باب خانه بهداشت روستایی می‌ باشد.

        سازمان اداری


        این آبادی هم شورای اسلامی روستایی دارد و هم دهیاری.

        جاودانه‌های تاریخ


        1. امیر هژبری چشمه رضا: در 6 آذر 1358 در شهرستان مشهد چشم به جهان گشود. پدرش غلامرضا و مادرش فاطمه سلطان نام داشت. تا پایان دوره ابتدایی درس خواند. در کارگاه کوره آجرپزی کار می‌کرد. پاسدار وظیفه بود. در ۱۳ مرداد ۱۳۷۹، در سن ۲۱ سالگی، در صالح‌‌آباد تربت جام بر اثر اصابت گلوله به شهادت رسید. مزار او در روستای گرجی علیا در شهرستان مشهد واقع است. (منبع 19)

        رسته :کوشک مهدی
        منابع :
        1. (Menasce, Pierre Jean de. Shkand - Gumanik Vicar, texte pazand pehlevi transcrit, traduit et commente. Fribourg, 1945, P. 266)
        2. فرهنگ ریشه شناختی زبان فارسی، 4/ 2292 – 2293
        3. فرهنگ فارسی معین، 3/ 3125
        4. تاریخ سیستان، 326 - 338
        5. برهان قاطع، 3/ 1731
        6. درآمدی بر معناشناسی شهرها و آبادی های ایران، 284
        7. شجره طیبه، 71 - 89
        8. تاریخ شهر مشهد، 188
        9. جهانگشای نادری، 40 - 43
        10. تاریخشهر مشهد، 224
        11. وقایع السنین، 570
        12. تاریخ شهر مشهد، 266
        13. سفرنامه فریزر، 351
        14. روزنامه سفر خراسان، 210
        15. روزنامه سفر خراسان،137
        16. فرهنگ جغرافیایی خراسان، 832
        17. کتابچه میان ولایت، در فرهنگ جغرافیایی آبادی های کشور، 32 / 330 جغرافیا و نفوس خراسان در عصر ناصری ،186
        18. فرهنگ جغرافیایی آبادی های کشور، 32 / 330
        19. فرهنگ اعلام شهدا استان خراسان رضوی، 2 /1728

         

        ایجاد کننده :اسما پهلوان مقدم
        Qr code
        امتیاز :0
        تعداد بازدید :32
        مطالب مرتبط
        کوشک مهدی
        ارزیابی
        ارزیابی این مورد: