• مشاهده محتوای ویکی
        نمایش محتوا
        نمایش تاریخچه
        خیابان مشهد/ خیابان شاه عباسی

        قدیمی ترین و آبادترین خیابان های شهر است و دارای عمارات دو طبقه و مستغلات مرغوب می باشد.


        خیابان مشهد اساساً از توابع نهر خیابان به شمار می‌رفت 1 همچنین ذیل عنوان «خیابان علیا» در طومار عضدالملکی به وقفی بودن عرصه خیابان از «گوشوار سردرب صحن مقدس الی دروازه اراضی» تصریح شده بود.2

        آستان قدس خیابان علیا (بالا خیابان) و سفلی(پایین خیابان) را مخصوص خود می‌دانست و اهالی فقط حق عبور از آن را داشتند 3

        از این رو مدیریت آن از طریق اجاره‌دادن نهر، فروش هیزم حاصله از درختان کنار نهر و اخذ وجوه هوایی و پیشطره از دکاکین برای سده‌ها در اختیار آستان قدس بود. همان‌گونه که مجموعه عمارات حرم رضوی بیرون از تقسیم‌بندی محلات شهر قرار داشت و امورات آن زیر نظر آستان قدس انجام می‌شد. ذی‌نفع بودن آستان قدس از عایدات خیابان وضع ویژه‌ای به آن داده بود.

        سه تغییر صوری اصلی در فضای خیابان مشهد از اواخر دوره قاجار تا پایان دوره پهلوی اول رخ داد، که عبارت بود از: برچیدن دکاکین روی نهر خیابان، دستور عقب نشینی دکاکین حاشیه خیابان به عرض واقعی خیابان و جمع‌آوری بساط‌داران از پیاده‌روی نهر خیابان. 4

        دکاکین روی نهر بالاخیابان در سال ۱۳۳۴ق / ۱۲۹۴ش در زمان نیابت تولیت جواد حسینی ملقب به ظهیر الاسلام برچیده شد؛ اما با غفلت نظمیه دست‌فروشان و طبق‌کشان مجدداً در کنار نهر مستقر شده، علافان بارهای خود را در خیابان گذاشته و درشکه‌داران به‌ویژه اتباع روس درشکه‌های خود را در کنار نهر می‌شستند. این امر سبب شده بود وضعیت بالاخیابان به تدریج به وضع خراب سابق بازگردد.5

        عقب بردن دکاکین و محاذی نمودن آن‌ها با عرض واقعیِ خیابان علیا از خدمات چشم‌گیر اسدی در سال ۱۳۰۸ شمرده شده است.6

        آستان قدس در سال ۱۳۰۷ برای نمونه و تعیین تکلیف سایر کسانی که ملک آن‌ها در اراضی خیابان واقع شده بود اقدام به تخریب و نوسازی حاشیه جنوبی بست بالاخیابان بر اساس آثار ایوان‌های قدیمی و ایوان‌های دو طرف صحن عتیق کرد. آستان قدس همچنین نقشه‌ای برای ساخت این دکان‌ها تهیه کرد. از این نقشه با صفات مطلوب، مرغوب و مورد توجه عموم یاد شده است.7

        تخریب دکاکین بالاخیابان در سال ۱۳۰۹ نیز ادامه یافت. عملیات تخریب در این سال به صورت مشترک توسط بلدیه و آستان قدس هدایت می‌شد. بنا بود پس از نوسازیِ دکاکین ساختمان پیاده‌رو و نهر را به صاحبان دکاکین تفویض و تسطیح و کفسازی وسط خیابان را به بلدیه بسپارند.8

        در سال ۱۳۱۰ بلدیه جهت احداث پل‌های روی نهر بالاخیابان مقابل گاراژها به صاحبان گاراژهای متفرقه اخطار نمود و از آستان قدس خواست تا جهت انجام هر چه سریع‌تر این کار چند روزی جریان آب در نهر را متوقف سازد. 9

        در سال ۱۳۱۴ از طرف بلدیه پست‌ امدادی بالاخیابان تجدید شد، حمام‌های شهر از جمله در خیابان علیا ملزم به نصب دوش و نمره‌دار کردن حمام شدند.10

        شهرداری در سال ۱۳۱۵ پل مقابل بست بالاخیابان را که محتاج تعمیر بود، بتن‌ریزی کرد. 11

        شهرداری در سال ۱۳۱۶ از ابتدای بست بالاخیابان در طرف جنوبی خیابان اقدام به قیرریزی کرد.12

        انتهای بالاخیابان تا میدان شاهپور در این سال شن‌ریزی شد.13

        بتن‌ریزی خیابان علیا، برچیدن پل‌های چوبی و آجری مخروبه و پل‌سازی از سنگ و سیمان روی نهر آن نیز در سال ۱۳۱۶ توسط شهرداری اجرا گردید.14

        به علاوه اداره ساختمان شهرداری اقدام به کشیدن نرده در طرفین نهر بالاخیابان و گل‌کاری حاشیه نهرِ آن کرد.15

        حجم و میزان عملیات گسترده شهرداری مشهد در بالاخیابان در سال ۱۳۱۶ عبارت بود از: یک پل درجه یک بتن مسلح در ابتدای بست، پل بتن مسلح تقاطع بالاخیابان با خیابان پهلوی، دو پل بتن مسلح سواره‌رو مقابل کاروانسراها و گاراژهای در میانه خیابان، یک لوله بتن مسلح برای عبور آب خیابان از روی مسیل در بیرون دروازه بالاخیابان، هشت دهانه پل پیاده‌رو به فواصل ۵۰ متری از هم روی نهر، ۷۰۰ متر سنگ نمای نهر، ۱۴۰۰ متر دال‌های بتنی دیواره طرفین نهر، ۳۶۰ متر نرده بتنی پیرامون نهر، ۲۱۰۰ مترمربع سنگ‌فرش کف نهر، ۷۲۱ مترمربع شفته‌ریزی و جدول‌سازیِ پیاده‌رو.16

        در سال ۱۳۱۷ پل بتن آرمه‌ای به جای پل پیشین در تقاطع بالاخیابان با خیابان شاهرضا ساخته شد.17

        عملیات آسفالت‌ریزی بالاخیابان در این سال از طرف اداره شهرداری آغاز شد.18 تا پایان این سال آسفالت طرف جنوبی بالاخیابان تا میدان مجسمه پایان یافته،19 و آسفالت طرف شمالی آن به تقاطع خیابان شاهرضا رسیده بود.20

        شهرداری از سال ۱۳۱۷ شروع به تخریب دکاکین اطراف میدان بالاخیابان و خیابان پهلوی (میدان مجسمه) کرد.21

        عمده منازل و دکاکین حاشیه میدان مجسمه در مدخل خیابان استخر در این سال توسط شهرداری خراب شده و مسیر خیابان استخر گشوده شد.22

        ساختمان پل بتن آرمه روی نهر بالاخیابان واقع در میدان مجسمه توسط شهرداری در سال ۱۳۱۷ آغاز و در سال ۱۳۱۸ به پایان رسید.23

        خیابان مشهد از بدو تأسیس تا سال‌های ابتدایی سلطنت پهلوی اول طولی ثابت داشت؛ اما پهنای آن تغییراتی کرد. در شروع سده چهاردهم خورشیدی همچنان این دروازه‌های قوچان و هرات بود که آغازگاه‌های خیابان در دو سوی شهر را مشخص می‌کرد. خیابان در بیرون از شهر و بعد از دو دروازه به نحو دیگری امتداد می‌یافت. نهر خیابان در بیرون دروازه ادامه داشت و از مبدأ تا مقصد به همین نام خوانده می‌شد و مهمترین عامل تعیین کننده محل استقرار عناصر بیرون بارو در امتداد خود و مهمترین نشانه اتصال خیابان با بیرون شهر بود. 24

        خارج دروازه بالاخیابان بیشتر با باغات احاطه شده بود؛25 اما حضور ردیف دکاکین و کاروانسراها در خارج دروازه پایین‌خیابان پیش از ورود به شهر معبری دیگر ترتیب می‌داد. دکاکین روی نهر در خارج دروازه پایین‌خیابان در سال ۱۳۰۳ش تخریب شد و ۱۳ دکان به فاصله ۲۲ ذرع (۲۳ متر) در مقابل کاروانسرای مشهدی عبداله ساخته شد.26

        که  تا سال ۱۳۱۵ پا برجا بود27 طول خیابان مساوی طول کل شهرِ درون بارو بود.28

        محیط کلی شهر مشابه بیضی و خیابان مشهد به منزله قطر بزرگ آن بود که از دروازه شمال غربی آغاز و پس از گذشتن از حرم رضوی تا دروازه جنوب شرقی امتداد می‌یافت.29

        بالاخیابان در مقایسه با پایین‌خیابان بلندتر بود و تقریبا دو سوم طول کل خیابان مشهد را به خود اختصاص می‌داد.30

        به‌جز یک مورد استثنایی در اغلب منابع، مجموع طول پایین‌خیابان و بالاخیابان را حدود ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ متر دانسته‌اند؛31

        اما با اندازه‌گیری دقیق از روی نقشه‌های ترسیم شده متعلق به سال‌های بعد روشن می‌شود که طول بالاخیابان و پایین‌خیابان از دم دروازه هر یک تا صحن به ترتیب برابر با ۲۰۶۷ و ۹۷۱ متر بود.32

        این اندازه شامل ۱۱۵/30 متر از طول بست پایین‌خیابان و ۸۶ متر از طول بست بالاخیابان بود.33

        در میانه خیابان منفصل مشهد، صحن عتیق با 104/5متر طول و 64/5 متر عرض قرار داشت.34

        فاصله دو سردر رو به خیابانِ صحن با محاسبه همزمان عرصه و اعیانِ صحن حدود ۱۱۰ ذرع معادل ۱۱۶ متر برآورد شده است.35

        بنا بر این فاصله دو دروازه دو سوی خیابان ۳۱۵۴ متر بود. در دهه ۱۳۱۰، با احداث دو میدان اخذ عوارض به جای دروازه‌های پیشین طولخیابان اندکی بیشتر شد؛ چرا که هر دو میدان در زمین‌های بیرون دروازه احداث شدند. فاصله میدان تازه تأسیس از دروازه پایین‌خیابان حدود ۲۵۰ متر و از دروازه بالاخیابان کمتر از ۵۰ متر بود.36

        در سال ۱۳۰۸ فلکه شمالی بر گرد ابنیه حرم احداث شد. چنانچه محوطه بست را مجزا از خیابان به حساب آوریم، با احداث فلکه شمالی از هر سو سی متر از طول خیابان در ناحیه متصل به بست کاسته شد.37

        بر خلاف طول خیابان که در طی زمان کمابیش ثابت بود، عرض خیابان که در بدو تأسیس ۲۸ ذرع معادل حدود ۳۰ متر پهنا داشت، در طول سده‌ها و طی چند مرحله در پی مداخلات گوناگون بارها دستخوش ضیق و سعه شد. هر چند احتمالاً عرض واقعیِ خیابان مشهد در پایین‌خیابان اندکی کمتر بود.38

        عرض هر دو پاره خیابان مشهد در آغاز سده چهاردهم شمسی کمتر از عرض آن در بدو تأسیس بود.39

        از عرض اولیه خیابان تنها خبری در یادها و بر سرِ زبانها مانده بود؛40

        اگر چه اندازه اصلی خیابان هنوز از روی محل سردر کاروانسراها، آب‌انبارها، مساجد و مدارس قدیمی و همچنین مقبره نادرشاه، مطابق عرض سردرهای صحن عتیق و طاقنماهای طرفین آن، معلوم بود. کاهش عرض خیابان در طول دوره‌های مختلف نتیجه پیش‌روی دکاکین در حریم خیابان با مجوز آستان قدس بود.41

        این پیش‌روی کاملاً یکدست رخ نداده بود؛ بلکه فرورفتگی‌ها و جلوآمدگیهایی در طول آن به چشم می‌خورد.42

        اگر چه بعضی ادعای پیش‌روی دکاکین در سرتاسر پایین‌خیابان و بالاخیابان را مطرح کرده‌اند43

        اما عمده پیش‌روی‌ها در حد فاصل باغ تولیت و کوچه چهارباغ تا دروازه پایین‌خیابان به طول حدود ۱۹۰۰ متر در دو طرفِ خیابان علیا و سفلی قرار داشت.44

        بیشتر گزارش‌ها تا سال ۱۳۲۸ق/ ۱۲۸۹ش عرض خیابان را حدود ۲۲ ذرع (۲۳ متر) با متوسط ۳ ذرع (حدود ۳ متر) پیش‌روی از هر طرف ذکر کرده‌اند اما پس از آن در دو جا عرض بسیار کمتری برای خیابان گزارش شده که بین ۱۶ تا ۱۹ متر است.45

        این موارد با دو روایت دیگر در همین دوره زمانی که بر عرض ۲۳ متری خیابان صحه می‌گذارند، تناقض دارند.46

        صورت تقویم دکانی روبه‌روی مدرسه نواب نزدیک به بست بالاخیابان در سال ۱۳۰۸ نشان می‌دهد، ۳ ذرع و ۱۴ گره (حدود ۴ متر و ۱۰ سانتی‌متر) آن در اراضی خیابان واقع بوده است.47

        طبق تقویم در پایین‌خیابان نیز دکانی ۲ ذرع (حدود ۲ متر) و دیگری ۱ ذرع و دوازده گره (حدود ۲ متر) از اراضی خیابان را اشغال کرده بودند.48

        نتیجه میزان پیش‌آمدگی‌ها در طول خیابان بسیار متغیر و طبق گزارش اداره آستان قدس بین ۲ تا ۵ ذرع (حدود ۲ تا ۵ متر) بوده است.49

        تاریخ اجرای نهر خیابان :

        صاحب تاریخ عالم آرای عباسی احداث خیابان واجرای نهر را در سال بیست و ششم جلوس شاه عباس کبیر (تقریبا 1021 هجری، ق ) به شاهنشاه نسبت می دهد. صاحب تاریخ قصص الخاقانی ایجاد خیابان را در ذیل وقایع 1020 می نگارد. با این که ظاهر قول صاحب تاریخ عالم آرا صحیح تر به نظر می رسد، تاریخ احداث خیابان میان سال های 1020 و 1021 محصور می شود.

        گفته های سیاحان و مورخان

        «ماکدونال کنیر» که در عهد فتحلیشاه (1212 تا 1250) به مشهدآمده، می نویسد: بازار بزرگ در تمام طول شهر به خط مستقیم از مشرق به مغرب، به امتداد سه میل ممتد می باشد. (مسیوفرز) که بار دوم تقریبا در سال 1239 هجری به مشهد مسافرت کرده، می نویسد: « کوچه عمده مشهد همان کوچه ای است که تمام عرض بلد را در آن طی می نماید و از شمال غربی تا جنوب غربی امتداد یافته است. در وسط این کوچه نهری جاری است اما آب آن به واسطه اختلاط با کثافات صفائی ندارد.

        کنارهای این نهر وقتی با سنگ پوشیده بوده است، تخته سنگ های بزرگ به جای پل به فاصله بر روی نهر انداخته اند ولی اغلب در نهر افتاده و تمام نهر محتاج به مرمت است. از صف های اشجار که در کنار این نهر برپا و سایه افکن بوده هنوز یکی- یکی درختی دیده می شود و یک زمانی حوالی این نهر از جاهای باصفا بوده است و مدخلیت کلی در حفظ و نظافت اهالی داشته. در همین خط راه گاهی چند خانه یا دکان پیش آمده، بلکه بعضی اوقات وسط معبر را هم گرفته است و این همان بازاری است که رهنمای «ماکدونال کنیر» گفته است سه میل یا تقریبا یک فرسخ است».

        «مسیو کنولی» که در سال 1823 م در مشهد بوده می نویسد: خیابانی از مشرق شهر به مغرب امتداد یافته و در جنبین آن دکاکین است. این خیابان دروازه معتبری دارد که از ابنیه عالیه است و به کاشی زینت یافته.

        «مسیو فریه» مسافر فرانسوی که در سنه 1845 م به مشهد سیاحت کرده می گوید: « در وسط خیابان نهری است عظیم که در دو طرف آن درخت چنار کاشته اند».  «مسیو خانیکوف» روس که کتاب سیاحت نامه خود را در سنه 1861 م انتشار داده، می نویسید: «شهر مشهد شکلاً طولانی و امتدادش از مغرب به مشرق است. نهر بزرگی به همین امتداد از وسط شهر جاری است، که در اطراف آن اشجار غرس شده و بهترین شوارع و معابر عامه مشهد جنبین همین نهر است. در دو ثلث طرف غربی، یعنی از دروازه مغربی، ناحیه مقدسه واقع شده و شکلا مربع و هر طرف آن از چهار صد الی پانصد ذرع طول دارد». «عبدالکریم که با اردوی نادرشاه از هند به مشهد آمده می نویسد: در طرف مغرب شهر نهر بزرگی از وسط صحن جریان دارد. قصر سلطنتی در محلی واقع شده معروف به کوچه بالا» (بالا خیابان-مقصود کوچه چهار باغ بود است). 50

        رسته :خیابان شاه عباسی(خیابان نادری و صفوی)
        منابع :
        1- مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۶۵۹۴۳، ص ۲.
        2- مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۶۶۵۷۵، ص ۱۳.
        3- مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۱۱۱۸۸۴، ص ۲.
        4- ماهوان, تاریخ مشهد الرضا. ص ۴۶۱ – ۴۶۳.
        5- مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۱۰۴۱۲۸، ص ۱ – ۷.
        6- روزنامه شهامت، ش ۱۷ (۱۷ تیر ۱۳۰۸)، ص ۲؛ مدرس رضوی و دیگران, مشهد در آغاز قرن چهارده خورشیدی. ص ۵۱.
        7- مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۱۱۱۸۸۴، ص ۲.
        8- روزنامه آزادی، ش ۹ (۱۴ خرداد ۱۳۰۹)، ص ۲.
        9- مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۹۵۸۲۴، ص ۴.
        10- «نظر باینکه خزانه‌های حمام‌های عمومی باعث سرایت امراض و استحمام در این قبیل خزانه‌ها اساساً مخالف باصول حفظ الصحه میباشد لذا برای جلوگیری از سرایت امراض و بنام حفظ الصحه عمومی بکلیه مالکین و مستأجرین حمامها از مردانه و زنانه اخطار مینماید که از این تاریخ الی اول تیرماه ۱۳۱۵ میبایستی خزانه‌های عمومی حمام خود را متروک و بقدر گنجایش حمام تهیه دوش آب گرم و سرد بنمایند و فقط حمام‌ها میتوانند خزانه‌های کوچک خصوصی که بتوان برای هر مرتبه شستشو آب آنرا تخلیه و تجدید کرد داشته باشند». (روزنامه شهامت، ش ۲۵ (۹ اسفند ۱۳۱۴)، ص ۲.)
        11- روزنامه آفتاب شرق، ش۵۲۰ (۱۸ آذر ۱۳۱۵)، ص ۱.
        12- روزنامه شهامت، ش ۲ (۲ مهر ۱۳۱۶)، ص ۱.
        13- روزنامه آفتاب شرق، ش۹۷۶ (۱۸ مرداد ۱۳۱۷)، ص ۲.
        14- روزنامه شهامت، ش ۲۴۶ (۱۶ شهریور ۱۳۱۶)، ص ۱؛ همان، ش ۲۲۶ (۱۲ مرداد ۱۳۱۶)، ص ۱؛ همان، ش ۲۲۵ (۱۱ مرداد ۱۳۱۶)، ص ۱؛ همان، ش ۲۱۵ (۱۹ تیر ۱۳۱۶)، ص ۱.
        15- «چون اداره شهرداری تصمیم گرفته است که در طرفین نهر نادری نرده‌های آسفالتی نصب نماید اداره ساختمان مشغول ریختن میله‌های آسفالتی شده است که پس از تکمیل شروع بنرده گذاری نمایند». (روزنامه شهامت، ش ۲۴۷ (۱۸ شهریور ۱۳۱۶)، ص ۱.) و نیز روزنامه شهامت، ش ۱۷۰ (۴ فروردین ۱۳۱۶)، ص ۱؛ روزنامه آفتاب شرق ش۷۷۱ (۲۸ شهریور ۱۳۱۶)، ص ۱؛ همان، ش۷۶۷ (۱۸ شهریور ۱۳۱۶)، ص ۱.
        16- روزنامه آفتاب شرق، ش۹۴۷ (۱۳ مرداد ۱۳۱۷)، ص ۱.
        17- روزنامه آفتاب شرق، ش ۹۱۳ و ۹۱۴ (۱ خرداد ۱۳۱۷)، ص ۱.
        18- روزنامه شهامت، ش ۱۲۳ (۱ خرداد ۱۳۱۸)، ص ۱.
        19- روزنامه آفتاب شرق، ش۹۸۰ (۳۱ مرداد ۱۳۱۷)، ص ۱.
        20- روزنامه آفتاب شرق، ش۹۸۴ (۱۰ شهریور ۱۳۱۷)، ص ۱؛ همان، ش۹۵۹ (۷ تیر ۱۳۱۷)، ص ۱.
        21- روزنامه شهامت، ش ۱۷۳ (۲۳ شهریور ۱۳۱۷)، ص ۱.
        22- روزنامه آفتاب شرق، ش۱۱۵۲ (۱۰ بهمن ۱۳۱۷)، ص ۱.
        23- روزنامه آفتاب شرق، ش۱۳۳۹ (۱۲ دی ۱۳۱۸)، ص ۱.
        24- مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۶۳۱۲۵، ص ۳.
        25- «باغات خارج دروازه خیابان علیا». (مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۴۷۰۶، ص ۱.)
        26- مرکز اسناد آستان قدس رضوی، شماره سند ۶۳۱۳۱، ص ۳ – ۴.
        27- «شش باب دکان واقع در خارج خیابان سفلی که اعیان آن متعلق به مهدی سوزنی بوده است و حال تحویل آستان قدس گردیده است». (مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۷۹۶۳۵، ص ۱.) و نیز ساکما، سند ۲۹۲۷۲/۲۹۳، ص ۳۹.
        28- مک گِرگُر. شرح سفری به ایالت خراسان، ج۱، ص ۲۵۳.
        29- مهریار، و دیگران. اسناد تصویری شهرهای ایرانی دوره قاجار. ص ۱۴۴؛ خانیکوف. سفرنامه خانیکوف. ص ۱۱۰.
        30- صنیع‌الدوله. مطلع الشمس، ج۲، ص ۴۲.
        31- مکدونال کنیر (در عهد فتحعلی‌شاه): سه میل معادل ۴۸۲۸ متر. (صنیع‌الدوله. مطلع الشمس، ج۲، ص ۱۴.) رضاقلی‌خان هدایت (در سال ۱۲۶۶ ق): طول کل خیابان ۲۹۰۰ ذرع معادل ۳۰۷۴ متر، طول پایین‌خیابان ۹۰۰ ذرع معادل ۹۵۴ متر. (صنیع‌الدوله. مطلع الشمس، ج۲، ص ۴۸.) مک گرگُر (در سال ۱۲۹۲ ق): طول کل خیابان ۱۰۰۰ متر. در حالی که در دو صفحه قبل‌تر طول آن را ۲۷۸۰ یارد معادل ۲۵۴۲ متر ذکر می‌کند. (مک گِرگُر. شرح سفری به ایالت خراسان، ج۱،( ج ۱). ص ۲۵۳ و ۲۵۵.) اعتمادالسلطنه (در سال ۱۳۰۰ ق): بالاخیابان ۱۹۵۰ ذرع معادل ۲۰۶۷ متر و پایین‌خیابان ۸۵۰ ذرع معادل ۹۰۱ متر. (صنیع‌الدوله. مطلع الشمس، ج۲، ص ۲۳۸.) لرد کرزن (در سال ۱۳۰۷ ق): طول کل خیابان ۷۵/۱ میل معادل ۲۸۰۰ متر. (کرزن. ایران و قضیه ایران.. (ج ۱). ص ۲۱۵.) کلنل ییت (در سال ۱۳۱۵ ق): طول کل خیابان ۲۹۹۸ متر. (ییت. خراسان و سیستان. ص ۳۰۲.) هانس – هرمان شواینیتس (در سال ۱۳۲۷ ق) طول کل خیابان ۳۰۰۰ متر. (Schweinitz. Orientalische Wanderungen. P 25.) بی‌نا (در سال ۱۳۲۸ ق): طول کل خیابان اندکی کمتر از ۲ مایل معادل ۳۲۱۸ متر. (Adamec. Historical Gazetteer of Iran. P 474.) مدرس رضوی (در سال ۱۳۱۳ ش): طول کل خیابان قریب به ۲۵۰۰ متر. (مدرس رضوی, و دیگران. مشهد در آغاز سده چهارده خورشیدی .ص ۴۸.)
        32- کتابخانه دیجیتال دانشگاه میلواکی، نقشه ۱۹۵۳ م شهر مشهد.
        33- مؤتمن,. راهنما یا تاریخ و توصیف دربار ولایتمدار رضوی (ع). ص ۲۱۲ و ۲۱۳.
        34- مؤتمن. «ابنیه آستان قدس (صحن عتیق)». ص ۴۵.
        35- کلنل ییت این فاصله را ۱۱۰ ذرع و اعتمادالسلطنه ۱۰۰ ذرع ذکر کرده‌اند. با توجه به اینکه ییت مرجع خود را یک نقشه بیان کرده و اعتمادالسطنه در همان‌جا طول بست‌ها را به تقریب آورده است؛ به نظر می‌رسد اندازه ییت دقیق‌تر باشد. (ییت, چارلز ادوارد. خراسان و سیستان. ص ۳۰۲؛  صنیع‌الدوله. مطلع الشمس، ج۲، ص ۲۳۸.)
        36- کتابخانه دیجیتال دانشگاه میلواکی، نقشه ۱۹۵۳م شهر مشهد.
        37 «همان اوان باهتمام مرحوم محمدولی اسدی نایب التولیه وقت گرداگرد عمارات و ابنیه آستان قدس خیابان وسیعی دایره مانند به عرض ۳۰ متر ایجاد گردید». (مؤتمن,. راهنما یا تاریخ و توصیف دربار ولایتمدار رضوی (ع). ص ۵۹.)
        38- عرضِ واقعیِ پایین‌خیابان در ناحیه بست ۱۰ سانتی‌متر کمتر از بستِ بالاخیابان، و برابر ۹۰/۲۹ متر بود. (مؤتمن,. راهنما یا تاریخ و توصیف دربار ولایتمدار رضوی (ع).  ص ۲۱۲ و ۲۱۳.)
        39- رضاقلی‌خان هدایت (در سال ۱۲۶۶ ق): ۲۸ ذرع معادل ۳۰ متر. [احتمالاً نه عرض موجود خیابان بلکه عرض واقعیِ آن بیان شده است.] (صنیع‌الدوله. مطلع الشمس، ج۲، ص ۴۸.) مک گرگُر (در سال ۱۲۹۲ ق): کمتر از ۸۰ پا معادل ۵/۲۴ متر. (مک گِرگُر. شرح سفری به ایالت خراسان، ج۱، (ج ۱). ص ۲۵۵.) صنیع الدوله (در سال ۱۳۰۰ ق): ۲۲ ذرع معادل ۵/۲۳ متر (صنیع‌الدوله. مطلع الشمس، ج۲، ص ۲۳۸.) لرد کرزن (در سال ۱۳۰۷ ق): ۸۰ پا معادل ۵/۲۴ متر. همو نقل می‌کند پیش از او ادنووان در اشتباهی فاحش عرض خیابان را ۲۰۰ پا معادل ۶۱ متر ذکر کرده است. (کرزن. ایران و قضیه ایران. (ج ۱). ص ۲۱۵ – ۲۱۶.) چارلز ادوارد ییت (در سال ۱۳۱۵ ق): ۵/۲۲ متر (ییت, چارلز ادوارد. خراسان و سیستان. ص ۳۰۲.) هانس – هرمان شواینیتس (در سال ۱۳۲۷ ق): ۲۳ متر. (Schweinitz. Orientalische Wanderungen. P 25.) بی‌نا (در سال ۱۳۲۸ ق): ۲۵ یارد معادل حدود ۲۳ متر. (Adamec. Historical Gazetteer of Iran. P 474.) صدر المتألهین لاهیجانی (در سال ۱۳۳۰ ق): ۱۵ ذرع معادل ۱۶ متر. (صدر المتألهین لاهیجانی. تاریخ و جغرافیای شهر مشهد. ص ۳۷.)
        40 - یک اصفهانی (۱۳۱۸ ق): «عرض خیابان بیست و هشت زرع بوده است». (سید قطبی,. پنج سفرنامه خراسان. ص ۱۲۹.)
        41- مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند 111884، ص ۲.
        42- «اغلب دکاکین حریم خیابان ... به اختلاف هر مکانی از پنج ذرع الی دو ذرع از اراضی خیابان که مخصوص آستان قدس و ممر عام است ... مجزی و بجهه خودشان دکان ساخته‌اند که فعلا دکاکین یا اراضی تمام آن و یا قسمتی از جلو دکانها در زمین خیابان می‌باشد». (مرکز اسناد آستان قدس رضوی، شماره سند 111884، ص ۲.) و نیز «در همین مسیر [خیابان] گاهی چند خانه یا دکان پیش آمده». (Fraser. Narrative of a Journey into Khorasān. p 444.) و نیز مرکز اسناد آستان قدس رضوی، عکس ۲۴۴۶۱.
        43- «به نوشته عبدالحمید مولوی، همه دکان‌های حاشیه خیابان (بالغ بر پانصد باب)، وجه پیشطره به آستان قدس پرداخت می‌کرده‌اند». (دائره‌المعارف آستان قدس رضوی، ذیل «خیابان مشهد».) تعداد دکاکین در سال ۱۳۰۹ در بالاخیابان ۷۷۳ و تعداد دکاکین پایین‌خیابان ۵۶۰ عدد بوده است. که این نشان از عدم دقت گزارش مولوی دارد. (ساکما، سند ۲۷۹۲۳/۲۹۳، ص ۷۶.)
        44 - شوشتری. خاطرات سیاسی سیدمحمدعلی شوشتری. ص ۲۲۸؛ مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۶۵۷۳۰، ص ۷.
        45- صدر المتألهین لاهیجانی (در سال ۱۳۳۰ ق): ۱۵ ذرع معادل ۱۶ متر. (صدر المتألهین لاهیجانی. تاریخ و جغرافیای شهر مشهد. ص ۳۷.) محمدعلی شوشتری (دوره پهلوی اول): «چهارباغ تا دروازه پایین‌خیابان به طول تقریبا دو هزار متر و به عرض یازده متر جنبین خیابان دکان ساخته شده بود». (شوشتری. خاطرات سیاسی سیدمحمدعلی شوشتری. ص ۲۲۸.)
        46- مدرس رضوی, و دیگران. مشهد در آغاز سده چهارده خورشیدی. ص ۵۰ و نیز بقیعی. مزار میر مراد. ص ۱۱۷.
        47- مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۶۶۵۷۵، ص ۱۹.
        48- مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۶۵۳۷۸، ص ۱۲. و همان‌جا، سند ۶۵۳۸۲، ص ۲.
        49- مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند 111884، ص ۲.
        50- کتاب مشهد در آغاز قرن 14 خورشیدی ، محمدتقی مدرس رضوی،علی اکبر فیاض،علی موید،تصحیح مهدی سیدی،مرکز پژوهش های شورای اسلامی شهرمشهد،1388: ص (57-48)
        پایین خیابانبالاخیابانخیابانخیابان نادریاداره بلدیهخیابان طهرانخیابان شاه رضاخیابان خسرویکوچه سرابخیابان پهلویخیابان علیابست بالاخیابانشهرداریدروازه بالاخیاباندروازه پایین خیابانکاروانسراباغ تولیتکوچه چهارباغ
        ایجاد کننده :هانیه مشتاق
        Qr code
        امتیاز :10
        تعداد بازدید :85
        ارزیابی
        امتیاز کسب شده در ارزیابی:
        ارزیابی این مورد: