• نمایش محتوا
        نمایش تاریخچه
        آسیاب های بالا خیابان در دوره پهلوی اول

        در دوره پهلوی اول و تا پیش از ایجاد کارخانه‌های آرد تعدادی آسیاب آبی در شهر و حوالی آن وجود داشت، که محل تأمین آرد مورد نیاز مردم و نانوایی‌ها بود.1

        منابع آبی برای گردش آسیاب‌ها معمولاً در حاشیه آبادی‌ها یافت می‌شد. در مناطق خشکی مثل یزد از آب قنات‌ها برای چرخش آسیاب‌ها استفاده می‌کردند. به علت فشار کم آب لازم بود آب را درون تنوره ذخیره کنند، و سپس از روزن کوچکی با فشار به سمت گرداننده آسیاب هدایت نمایند.2

        مشهد اما رودی انسان‌ساخت و فشار قوی با جریان پیوسته در اختیار داشت که روا نبود بی‌حاصل بماند. ساخت آسیاب بر سر راه نهر خیابان از دوره صفویه معمول شد.

        در سال ۱۱۲۵ق یکی از کارگزاران حکومت صفویه به نام جعفر قلی میر شکارباشی در بالاخیابان یک آسیاب آبی را وقف دارالشفا و مصارف آستانه کرد. 3

        همه آسیاب‌دارانِ نهر خیابان مشهد به سبب بهره‌گرفتن از نهر موظف به پرداخت وجهی جهت موقوفه آب خیابان بودند. آسیاب کلاته مرشدقلی (مشهدقلی فعلی) در دو فرسنگی غرب مشهد و آسیاب فرنگیس بیگم در نزدیکی دروازه بالاخیابان نیز از جمله آسیاب‌های نهر خیابان بود. در مجموع ۱۶ آسیاب تا دهه ۳۰ شمسی در حد فاصل سرچشمه نهر تا مدخل بالاخیابان دایر بود. دبی نهر خیابان را در این هنگام ۱۵۰ زوج آب برآورد کرده‌اند4

        هر یک از این آسیاب‌ها دارای دو تنوره یا سنگ آسیا بودند. قدرت و فشار آب نهر به حدی زیاد بود که اضافه آن پس از چرخاندن تنوره‌های جفتی، از هرزگاه (پرچو) آسیاب به نهر بازمی‌گشت. در این میان آن گونه که در طومار عضدالملکی آمده فقط یک طاحونه (آسیاب) در بالاخیابان و درون محدوده شهر واقع بوده است. شاهد آن وجود کوچه‌ای به نام سرآسیاب در بالاخیابان بود که تا مدتها پس از محو آسیاب نام و نشان آن در یادها زنده می‌کرد.5

        غلامحسین بقیعی در این باره می‌گوید: «خانه خود ما در کوچه باغ هشت‌آباد، نزدیک آسیاب دوتایی بود.»6

        دو تنوره آسیاب بالاخیابان به موازات هم درون نهر قرار داشت. 7

        به این ترتیب آسیاب نسبت به محور خیابان قرینه نبود و مطحن هر دو تنورچه در حاشیه شمالی خیابان واقع بود. از آنجا که جریان آب نهر از حرکت بازنمی‌ایستاد آسیاب به صورت شبانه روزی کار می‌کرد 8آسیاب‌های دیگری نیز همچون آسیاب امیرعلی شیر، میر شیخم، شاه تقی الدین رضوی، کلوخی، کبود حمام، ایوان طرق، مورچه‌خور با آب رودخانه طرق یا کشف‌رود کار می‌کرد، که همگی در بیرون شهر قرار داشت. از این رو آسیاب بالاخیابان را «طاحونه شهر مشهد» نیز می‌نامیدند. 9

        در سال ۱۳۰۷ به جهت تمیزی آب خیابان، تسطیح خیابان و بالا آوردن کف نهر در داخل شهر تصمیم به تخریب آسیاب مزبور گرفتند.10

        طاحونه بالاخیابان تا سال ۱۳۰۹ کار می‌کرد و پس از آن متروک و به تدریج خراب گشت. محل آسیا تا سال ۱۳۱۱ به صورت خرابه‌ای درآمده بود. اما در همین سال در بالا دست آسیاب متروک شهر مشهد و بالاتر از آسیاب میرزا عبداله در خارج دروازه بالاخیابان آسیاب دیگری در اراضی باروت کوبی ساخته شد و مجدداً وضعیت نهر را آشفته ساخت. آسیاب بالاخیابان تا سال ۱۳۱۳ کاملاً تخریب شد.11

         

        رسته :آسیاب در دوره پهلوی اول
        منابع :
        1 - عطاردی, فرهنگ خراسان (ج۲)، ص ۴۷۲.
        2- بیزلی و هارورسن, معماری و آبادانی بیابان، ص ۱۵۵ – ۱۵۷.
        3- در منابع درجه دوم تاریخ‌های متفاوتی برای احداث این آسیاب ذکر شده که بین سال‌های ۱۰۵۶ق تا ۱۱۴۵ق را در برمی‌گیرد اما اولین سند آستان قدس که در آن به طاحونه بالاخیابان اشاره شده به ۱۱۲۶ق بازمی‌گردد و تاریخ احداث آسیاب مذکور در کتاب موقوفات آستان قدس نیز ۱۱۲۵ق درج شده است. (سیدی, «خیابان و آب خیابان مشهد». ص ۷۳ – ۷۴؛ شهیدی, «نقش وقف در توسعه آبی و شکل گیری فضاهای شهری مشهد در دوره صفویه». ص ۱۰۶؛  عطاردی, فرهنگ خراسان، ج۲، ص ۵۳؛ همان‌جا، ص ۴۷۲ – ۴۷۳؛ همو, فرهنگ خراسان، ج۳، ص ۴۹۸ – ۴۹۹. به نقل از عبدالحمید مولوی در کتاب موقوفات آستان قدس؛  مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۳۵۰۰۰، ص ۱ – ۲.)
        4- سیدی, «خیابان و آب خیابان مشهد». ص ۷۳ – ۷۴؛ ریاضی, راهنمای مشهد. ص ۱۷۶؛ عطاردی, فرهنگ خراسان (ج۲)، ص ۴۷۲ – ۴۷۳.
        5- رهنما, شناسایی و وجه تسمیه معابر. ص ۹۵؛ مرکز اسناد آستان قدس رضوی، مصاحبه ب۱۳، ص ۱۳.
        6- بقیعی, مزار میر مراد، ص ۶۴.
        7- بقیعی, مزار میر مراد، ص ۵۹.
        8- عطاردی, فرهنگ خراسان (ج۲)، ص ۴۷۲ – ۴۷۳.
        9- عطاردی,فرهنگ خراسان، ج۲، ص ۴۷۲ – ۴۷۳؛ مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۹۵۸۷۴، ص ۱۴.
        10- عطاردی, فرهنگ خراسان، ج۲، ص ۵۳؛ مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۶۶۶۵۹، ص ۲ – ۴.
        11- ساکما، سند ۲۹۲۱۶/۲۹۳، ص ۸۷؛ مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۹۶۹۱۷، ص ۱؛ همان‌جا، سند ۹۸۷۰۱، ص ۴؛ همان‌جا، سند ۹۵۸۷۴، ص ۸ – ۹.
        پهلوی اولآسیابمشهدنهر خیابانحکومت صفویهجعفر قلی میربالاخیاباندارالشفاآسیاب کلاته مرشدقلیفرنگیس بیگمعضدالملکیغلامحسین بقیعیباغ هشت‌آبادآسیاب امیرعلی شیرطاحونه شهر مشهدآسیاب میرزا عبدالهشاه تقی الدین رضویمیر شیخمکلوخیکبود حمامایوان طرق
        ایجاد کننده :هانیه مشتاق
        Qr code
        امتیاز :10
        تعداد بازدید :23
        ارزیابی
        امتیاز کسب شده در ارزیابی:
        ارزیابی این مورد: