• پنج شنبه،14 مرداد 1400
  • ورود

       
      • نمایش محتوا
        نمایش تاریخچه
        صحن انقلاب (صحن کهنه یا صحن عتیق)

         صحن انقلاب یا صحن عتیق، همانگونه که از نام آن پیداست قدیمی‌ترین صحن حرم مطهر است و با ۶۷۴۰ متر مربع در ضلع شمالی حرم قرار دارد. این صحن تاریخی و باشکوه به‌یک‌باره ساخته نشد. بلکه نیمی از آن در دوران تیموریان ساخته شد و نیمه‌ دیگر در تقارن کامل با آن در دوران صفویان توسعه یافت   1.

        صحن انقلاب دو بانی دارد و در دو زمان مختلف ساخته شده است. بر اساس شواهد تاریخی، ابتدا نیمه‌ی جنوبی صحن و ایوان طلای آن را امیر علیشیر نوایی، وزیر دانشمند سلطان حسین بایقرا، در سال ۸۷۵ ه.ق احداث کرد. نیمه شمالی صحن و ایوان عباسی و دو ضلع شرقی و غربی بنا در عهد صفویه به اهتمام شاه عباس صفوی به قرینه یکدیگر ساخته شد.

        کتیبه موجود در پیشانی ایوان طلا به خط محمد رضا امامی، تاریخ احداث بنا را در بردارد. صاحب تاریخ عالم آرای عباسی که معاصر شاه عباس بوده، نوشته است: «شاه عباس که در سال ۱۰۲۱ ه.ق به قصد زیارت به مشهد مشرف شد، اقدام به احداث نیمه شمالی و تکمیل بنا نمود و با کاشی‌‌های معرق و نفیس بیاراست». پس از آن در سال ۱۰۹۵ ه.ق شاه عباس دوم مجدداً صحن را به‌طور کامل تعمیر کرد. تاریخ تعمیر بنا و نام او بر کاشی نفیس، در پیشانی ایوان شمالی صحن (ایوان عباسی) دیده می‌شود که در پایان آن نوشته شده: «کتبه محمدرضا الامامی سنه ۱۰۹۵ ه.ق 2

        دو ایوان ساعت و نقاره خانه در تقارن کامل با یکدیگر ساخته شده‌اند. دو مناره‌ حرم مطهر رضوی بر فراز ایوان طلا و ایوان عباسی ساخته شده‌اند. امیر علی‌شیر نوایی، وزیر دانشمند تیموریان که ساخت این صحن با همت وی آغاز شد، در کنار ایوان شمالی خفته است. 1

        در صحن کهنه‌ حرم مطهر رضوی تا سال‌های۱۳۳۰ هجری شمسی نهری جاری بود که آب آن از ۶ فرسنگی مشهد مقدس، از جائی به نام چشمه‌ کلاسب” در شمال مشهد مقدس سرچشمه می‌گرفت و پس از طی مسافتی وارد شهر می‌شد. آب این نهر پس از عبور از بالاخیابان وارد صحن کهنه شده و از آنجا نیز از پائین‌خیابان می‌گذشت و در بیرون شهر و برای مصارف مزارع کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گرفت

        گفتنی است که پس از انقلاب اسلامی، سردرها و ایوان‌‌های بزرگ صحن مرمت یافته و سنگ کف صحن نیز تعویض شد.2

        ایوان‌های صحن عتیق

        در صحن انقلاب اسلامی حرم امام رضا (ع) چهار ایوان معروف وجود دارد که به نام های ایوان عباسی در شمال صحن ،ایوان طلای نادری در جنوب صحن ،ایوان نقاره خانه در مشرق صحن و ایوان ساعت در مغرب صحن شهرت دارند.

         در ایوان نقاره‌‌خانه ساختمان معروف نقارخانه قرار گرفته که آیین نقاره‌نوازی از بالای این ایوان برگزار می‌شود و در ایوان ساعت نیز، یک ساعت بزرگ قرار داده شده که زمان را در حرم اعلام می‌نماید. تمامی این ایوان‌ها با بهترین مصالح و هنر معماری اسلامی ساخته شده و امروزه که بیش از چند قرن از ساخت آنها می گذرد، همچنان محکم و استوار هستند . 1


        ایوان جنوبی یا ایوان طلا، از بناهای امیرعلی شیردر قرن ۹ق/۱۵م است. چون سطح ایوان را نادرشاه طلاکاری کرده است، به ایوان نادری معروف است. طول ایوان 14 /70 و عرض آن 7/ 80 و ارتفاع آن 21 /4 متر است. ازاره ایوان به ارتفاع ۲ متر سنگ مرمر رنگارنگ است. روی ازاره احادیثی در فضیلت زیارت امام رضا علیه السلام به خط نستعلیق نوشته شده است. از ازاره تا سقف با خشتهای مطلّا زینت شده است. در این ایوان ۴ در طلایی وجود دارد. در ضلع شرقی به توحید خانه، و در ضلع غربی به کفشداری بزرگ باز می‌شود. درِ سوم در زاویه جنوب غربی است که به راهرو سقاخانه سابق و از آنجا به دارالسیاده راه دارد. چهارمین در، زاویه جنوب شرقی را به محلی که سابقاً قرآن خانه بود متصل می‌سازد. در ضلع جنوبی ایوان، طاقی مانند محراب وجود دارد که بر روی خشتهای مطلای آن قصیده‌ای به فارسی از «‌ندیم‌» به خط نستعلیق محمدعلی بن سلیمان رضوی نوشته شده که بیانگر طلاکاری و مرمّت ایوان به دستور نادرشاه است.

        ایوان شمالی یا ایوان عباسی. طول این ایوان 14 /80 و عرض آن 8/ 20 و ارتفاع آن 22/ 50 متر است. این ایوان ساخته شاه عباس اول است و در روزگار شاه عباس دوم مرمت شده است. کف ایوان با سنگ خَلَج فرش شده و ازاره آن سنگ تیره است. از روی ازاره به سمت بالا تا سقف، کاشی کاری است و بیشتر آن معرَّق است. در پشت این ایوان، به سمت شمال، صفّه بزرگی هست مانند محراب که با کاشیهای معرق زینت داده شده است. ۴ غرقه فوقانی این ایوان نیز کاشی کاری است. در پیرامون صفه بزرگ، به خط ثلثِ محمدرضا امامی، در ۱۰۵۹ق/۱۶۴۹م، «‌بسمله و صلوات‌» نوشته شده است. در پیشانی این ایوان به خط ثلث زردرنگ، اثر محمدرضا امامی دارای همان تاریخ، نام شاه عباس دوم که امر به مرمت ایوان داده بود، آمده است.

        ایوان غربی. این ایوان و ایوان شرقی ساخته شاه عباس اول است. طول ایوان 24 / 10 و عرض آن 6/ 9 متر است. یک بار در ایام شاه عباس دوم و بار دیگر در روزگار ناصرالدین شاه مرمت شده است. کف ایوان از سنگ خلج و ازاره آن سنگ تیره است. از بالای ازاره تا سقف با کاشیهای معرق پوشانده شده است. در ۳ سوی داخلی ایوان، کتیبه‌ای به خط ثلث سفیدرنگ، شامل چند حدیث به خط علیرضا عباسی نصب شده است. در پیشانی آن هم به خط ثلث زردرنگ بر زمینه لاجوردی آیه الکرسی نوشته شده است.

         ایوان و سردر شرقی. بر بالای آن نقاره خانه واقع است. طول ایوان 18/ 20، عرض آن 7/ 80 و ارتفاع آن ۲۶ متر است. کف ایوان از سنگ خلج و ازاره‌اش از سنگ تیره است. از روی ازاره تا سقف کاشی کاری است. داخل ایوان بالای در ورودی حرم، غرفه‌ای است که داخل آن با کاشیهای معرق پوشیده شده و کتیبه‌ای به خط ثلث سفیدرنگ در آن هست که حدیثی از امام صادق(ع) بر آن نوشته شده است. پیرامون سردر خارجی ایوان به خط ثلث سفیدرنگ سوره «‌المُزَّمِّل «کتیبه شده و بر پیشانی آن آیه «‌نور‌» به خط زردرنگ نوشته شده است3 .


        در صحن انقلاب اسلامی مقبره مشاهیر و بزرگان این سرزمین همچون مقبره شیخ حرعاملی، آرامگاه مرحوم شیخ حسنعلی اصفهانی (معروف به نخودکی) و مقبره شیخ مجتبی قزوینی قرار دارد.1

        پنجره فولاد

         
        در زمان ساخت صحن در دوران تیموریان، پنجره‌ای در سمت چپ ایوان نادری محلی مشرف به ضریح مطهر نصب شد تا زائران بتوانند در فاصله‌ای کم با ضریح زیارتنامه بخوانند. این پنجره اکنون پنجره فولاد نامیده می‌شود. پس از انقلاب، به‌خاطر فرسودگی آن، پنجره‌ جدیدی در محل نصب شد که برخلاف نامی که به آن معروف است، از آلیاژ برنج ساخته و با طلا آبکاری شده است. پنجره‌ قدیمی نیز به موزه منتقل شد.

        نقاره خانه

         ایوان شرقی در دو طبقه بنا شده و نقاره خانه در طبقه‌ دوم آن جای گرفته است. در طبقه‌ اول آن نیز وسایل مربوط به نقاره‌نوازی نگه‌داری می‌شود. نقاره‌نوازی از اواسط قرن نهم و به دستور نوه‌ گوهرشاد در حرم مطهر رواج یافت و از آن زمان تاکنون، به‌جز برهه‌ای هشت ساله که به دستور رضاخان تعطیل شد، این رسم همچنان ادامه داشته است. به‌غیر از زمان طلوع و غروب خورشید، در اعیاد و در هنگام مشاهده‌ی کراماتی از جانب آقا علی ابن موسی الرضا(ع) نیز نقاره نواخته می‌شود.

        سقاخانه‌ نادری یا سقاخانه‌ اسماعیل طلایی

        سقاخانه درست در میانه‌ صحن انقلاب قرار دارد. سنگاب آن که به‌صورت یک‌پارچه تراشیده شده است، به دستور نادرشاه افشار از سنگ مرمر تهیه و از هرات به مشهد منتقل شده است. سایه‌بان هشت‌ضلعی و سقف گنبدی شکل آن را هنرمندی به نام اسماعیل طلایی روی پایه‌هایی از جنس مرمر ساخته و طلاکاری کرده است. سقاخانه یک بار در سال ۱۳۴۵ مرمت شد.

        ساعت بزرگ صحن انقلاب

         
        ساعت صحن انقلاب به ساعت معاون نیز معروف است. این ساعت توسط شخصی به نام مرحوم عبدالحسن معاون در سال ۱۳۳۳ از آلمان خریداری و بر سر ایوان غربی صحن انقلاب که به ایوان ساعت معروف است. ساعتی که آنجا نصب بود به صحن آزادی منتقل شد. گفته می‌شود او به‌خاطر نذری که برای شفای خود از بیماری کرده بود، این ساعت را به آستان قدس رضوی اهدا کرد  . 1

         

        رسته :صحن انقلاب
        منابع :

        ۱. پایگاه اطلاع رسانی آستان قدس رضوی

        ۲. دانشنامه مشهدالرضا

        ۳. ویکی شیعه

        صحن عتیقصحن کهنهتیموریانحرمصفویانامیر علی شیرنواییسلطان حسین بایقراشاه عباسایوان عباسیایوان عباسیبالاخیابانپائین‌خیابانانقلاب اسلامیایوان طلای نادریحرم امام رضا (ع)ایوان نقاره خانهایوان نقاره خانهشاه عباس دوممقبره شیخ حرعاملیشیخ حسنعلی
        ایجاد کننده :هانیه مشتاق
        Qr code
        امتیاز :10
        تعداد بازدید :20
        ارزیابی
        امتیاز کسب شده در ارزیابی:
        ارزیابی این مورد: