• سه شنبه،12 اسفند 1399
  • ورود

       
      • نمایش محتوا
        نمایش تاریخچه
        میدان شهدا (میدان مجسمه)

        این میدان محل تجمع مال‌فروشان، چهارپاداران (خرکارها)، بته‌فروشان، کنده‌شکنان، زباله‌کش‌ها و مقنی‌کارانِ چاه‌های خانگی و قنوات شهری بود. ماهوان در این باره می‌نویسد:

        محل میدان شهرداریِ فعلی ... در پایان قاجاریه و ابتدای پهلوی به صورت محوطه و زمین وسیعی که در دو طرف نهر خیابان یا جوی خیابان با آب فراوان از برای تجمع مال فروشان، چهارپاداران مصالح‌کش (خرکارها)، توقف گاه گاری‌ها و درشکه‌ها بود که ضلع جنوبی میدان (محل ساختمان اداره شهرداری فعلی) برای چهارپاداران مصالح‌بر بود و ضلع شمالی میدان محل ایستگاه آتش‌نشانی قدیم ... چون آب‌انبار بزرگی به نام حوض لقمان در آن محل بود مال فروشان، کنده‌شکنان، بته فروشان و کاه فروشان و ذغال فروشان و غیره اجتماع می‌کردند. در نیمه دوم دهه ۱۳۰۰ش ... چون این در خیابان سراسری در محل میدان شهرداری با بالاخیابان در تقاطع همدیگر قرار گرفتند آن محوطه به صورت میدان بزرگی درآمد که شش خیابان ... از آن می‌گذشت و به صورت میدان بزرگ شهرداری درآمد. به هنگام خیابان‌کشی‌ها، در زمین‌های بلاصاحب ضلع جنوبی ساختمان اداری شهرداری ساخته شد سپس بلدیه یا شهرداری قسمتی از زمین‌های ضلع شمالی میدان در مجاورت حوض لقمان را از برای پارک و توقف گاری‌های زباله‌کش شهرداری اختصاص داد که در دهه ۱۳۲۰ش آن محل به صورت ایستگاه آتش‌نشانی درآمد و بقیه زمین‌های بلاصاحب اطراف میدان به تصرف زمین‌خواران درآمد.  1

        تقاطع پدید آمده، میدان بالاخیابان و خیابان پهلوی نام گرفت.2 کار تبدیل سه‌راه اولیه به میدان از سال ۱۳۱۵ آغاز شد.3

        در آن سال، وقتی تصمیم گرفتند تمثالی از شاه در مشهد برپا کنند، جایی مناسب‌تر از این میدان نیافتند.4 (انجمن شهرداری مشهد در مرداد ۱۳۱۵ با سفارش مجسمه سواره رضاشاه به پاریس به قیمت حدود ۴۵۰۰۰ فرانک موافقت کرد ) 5


        از این رو برای میدان نو پدید نامی جدید پیدا شد. «میدان مجسمه مبارک» یا «میدان شاهِ سوار» عنوانِ میدانِ سر راه بالاخیابان شد. کار نصب مجسمه برنزیِ شاه در میدان به درازا کشید. سال ۱۳۱۶ که مجسمه شاه در تهران نصب شد

        هنوز در مشهد اقدامی عملی در این زمینه انجام نشده بود.6

        در حالی که در اسناد راکدِ شهرداری مشهد تاریخ شروع و خاتمه نصب مجسمه رضاشاه به ترتیب ۱۳۱۷ و ۱۳۱۸ ذکر شده است،7 سند دیگری به رونمایی از مجسمه در سال ۱۳۲۷ اشاره دارد.8

        بر اساس اخبار مطبوعات مشهد ساختمان پایه مجسمه تا سال ۱۳۱۹ ناتمام مانده بود.9

        این داده‌هانشان می‌دهد که به رغم نصب مجسمه در میدان، رونمایی از آن به تعویق افتاده است. این فرض با نقل قولی از معمرین مشهد تأیید می‌شود. بقیعی در این باره می‌گوید:

        بله همین وسط که می‌گن میدون شهدا، اون وقت‌ها راه‌آهن رو درست نکرده بودند، همین خیابان پهلوی بود و بالاخیابون و پایین خیابون، یک خیابونی هم تا نصفه‌ها همین خواجه ربیع بودش بعد اینجا مجسمه رضاشاه رو زده بودند همین هم آلمانی‌ها زده بود تا اون وقت ما دیدیم قبل از شهریور دورش تخته بود، یعنی با همین جعبه‌اش اون بالا گذاشته بودند.10

        میدانِ میزبانِ مجسمه، همزمان با نصب آن، علاوه بر اینکه شخصیتی نمادین می‌یافت، به یک نقطه ترافیکی مهم نیز بدل می‌شد.11  با ضمیمه اراضی بیشتر از دکاکین و کاروانسراهای حاشیه بالاخیابان به زمین‌های بایر محدوده میدان، واشدگاه مستطیل شکل بزرگی در یک سوم بالاییِ بالاخیابان پدید آمد.12

        ساختمان شهرداری مشهد در ضلع جنوبیِ این مستطیل پایه‌ریزی شد. هر چند کار ساختمان آن تا شهریور ۲۰ از مرحله پی‌ریزی جلوتر نرفت.13استاندار دستور اقدام فوری ادامه ساخت صادر نمود. 14


        ساختمان آتش نشانی هم که از سال ۱۳۱۵ در گوشه شمال غربیِ میدان آغاز شده بود دست کم از ۱۳۱۹ مورد بهره‌ برداری قرار گرفت.15

        میدان مجسمه با چنین ویژگی‌هایی نقشی تعیین کننده در ترسیم موقعیتِ جدیدِ بالاخیابان داشت.

        27بهمن 1325 شن ریزی میدان مجسمه (شهدا) صورت گرفت و میدان که سال ها باتلاقی از گل شبیه بود از سوی شهرداری شن ریزی شده و در سایر نقاط نیز کامیون های شهرداری مشغول شن ریزی و تسطیح بودند. 16



         




         

        رسته :میدان شهدا (میدان مجسمه)
        منابع :
         - 1دو محل دیگر یکی در دروازه پایین‌خیابان و دیگری در دروازه نوقان در بیرون شهر بوده‌اند. (ماهوان, مشهد قدیم در نگاه تصاویر. ص ۱۷ – ۱۸؛ ماهوان, تاریخ مشهد الرضا. ص ۴۶۱.)
         - 2روزنامه شهامت، ش ۱۷۳ (۲۳ شهریور ۱۳۱۷)، ص ۱؛ آفتاب شرق، ش۸۳۲ (۲۹ آذر ۱۳۱۶)، ص ۱.
         - 3ساکما، سند ۲۹۳۵۹/۲۹۳، ص ۳.
        4 - روزنامه شهامت، ش ۸۱ (۱۷ مرداد ۱۳۱۵)، ص ۱؛ ساکما، سند ۲۹۴۷۱/۲۹۳، ص ۱۵ و ۲۶.
        5-ساکما، سند شماره ۲۹۴۷۱ /۲۹۳، ص ۱۵
        6- «نظر باینکه طبقات مختلفه اهالی مشهد بمنظور ابراز احساسات شاهپرستانه چندیست بوسیله جناب آقای والی برای تهیه مجسمه اعلیحضرت همایونی کسب اجازه نموده بودند اخیرا استدعای خراسانیان مورد قبول و کمیسیونی تشکیل شده است که هر چه زودتر منظور فوق را عملی سازند». (روزنامه آفتاب شرق، ش ۷۰۲ تا ۷۱۵ (۳۱ خرداد ۱۳۱۶)، ص ۱.) در شماره پیشین از افتتاح مجسمه خیابان پهلوی تهران خبر می‌دهد.
        7 - «در محل تقاطع خیابان پهلوی و استخر مکانی که باید مجسمه مبارک نصب شود چند روز است که مشغول پی‌ریزی گردیده و حجارها هم مشغول تراشیدن سنگهای پایه مجسمه می‌باشند». (روزنامه آزادی، ش۱۵۵۶ (۲۳ دی ۱۳۱۷)، ص ۱.)
        8- مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ۱۵۰۲۹۵، ص ۲.
        9- «ساختمان پایه‌های زیبای مجسمه مبارک تمام شده و چند روز است شروع به ساختن پله‌های اطراف آن کرده‌اند». (روزنامه آزادی، ش۱۶۶۷ (۱ دی ۱۳۱۸)، ص ۱.) «جهت تکمیل پایه مجسمه مبارک اعلیحضرت همایون شاهنشاهی در خیابان نادری مبلغ دویست و پنجاه هزار ریال تصویب گردیده و از طرف شهرداری شروع تکمیل آن گردیده است». (روزنامه آزادی، ش۱۵۹۰ (۱۰ اردیبهشت ۱۳۱۸)، ص ۲.) «طبق اطلاعی که رسیده برنامه ساختمانی شهرداری مشهد برای سال ۳۱۹ که به تصویب وزارت کشور رسیده به شرح زیرین ابلاغ گردیده است. ۱- تکمیل و تسطیح و جدول سازی و امتداد خیابان استخر و تکمیل پایه مجسمه مبارک ۵۰۰۰۰۰ ریال». (روزنامه آزادی، ش۱۷۱۱ (۱۵ اردیبهشت ۱۳۱۹)، ص ۲.)
        10- مرکز اسناد آستان قدس رضوی، مصاحبه ب۱۳، ص ۲۵۷ – ۲۵۸.
        11- رضوانی و آیتی, در جستجوی هویت شهری مشهد. ص ۲۵۳ – ۲۵۴. نعمتی و حسامی, گزیده عکس‌های تاریخی.ص ۲۶۶.
        12- «اداره شهرداری تصمیم دارد که هر چه زودتر شروع بخرابی دکاکین اطراف میدان بالاخیابان و خیابان پهلوی بنماید پرونده‌هایی املاکی که تا کنون ارزیابی آنها بکلی تمام شده است برای رسیدگی بهیئت نظارت شهرداری تسلیم گردیده تا پس از تصویب اقدام بخریداری نماید». (روزنامه آفتاب شرق، ش ۱۷۳ (۲۳ شهریور ۱۳۱۷)، ص ۱.) و نیز ساکما، سند ۲۹۳۵۹/۲۹۳، ص ۷ و ۱۰؛ همان‌جا، سند ۲۹۵۸۱/۲۹۳، ص ۲۱؛ کتابخانه دیجیتال دانشگاه میلواکی، نقشه سال ۱۳۲۵ شهر مشهد.
        13- «در ضلع جنوبی میدان مجسمه مبارک برای ساختمان عمارت شهرداری مقداری خانه و عمارت که از طرف شهرداری خریداری شده بود در این چند روز خراب و کف آن تسطیح شده و به قرار اطلاعات حاصله به زودی پی‌ریزی عمارت شهرداری شروع خواهد شد.» (روزنامه آزادی، ش۱۶۵۸ (۲۸ آبان ۱۳۱۸)، ص ۲.) «ساختمان بنای شهرداری در فلکه مجسمه مبارک مرتبا ادامه داشته و مشغول پی ریزی آن می‌باشند». (روزنامه آزادی، ش۱۷۱۴ (۱۸ اردیبهشت ۱۳۱۹)، ص ۲.)
        14- روزنامه آفتاب شرق، ش۵۳۸ (۲۶ آذر ۱۳۱۵)، ص ۱؛  ساکما، سند ۲۹۵۸۱/۲۹۳، ص ۳۳.
        15- روزنامه آفتاب شرق، شماره 1458،  4

        16- روزنامه آزادی، شماره 2430، 2

         
        بالاخیابانشهرداریِقاجاریهپهلویحوض لقمانخیابان پهلویمجسمه شاهپایین خیابونرضاشاهآتش نشانیمیدان مجسمهبلدیه
        ایجاد کننده :هانیه مشتاق
        Qr code
        امتیاز :10
        تعداد بازدید :12
        ارزیابی
        امتیاز کسب شده در ارزیابی:
        ارزیابی این مورد: