• یکشنبه،04 اسفند 1398
  • ورود

       
      • نمایش محتوا
        نمایش تاریخچه
        خلج

        موقعیت سیاسی


        روستای خلج (Khalaj) از توابع دهستان طرقبه بخش طرقبه شهرستان بینالود می باشد .

        وجه تسمیه


        30 روستا در ایران از واژه ترکی «خلج» در جاینام خود، چه به صورت مطلق و چه با پسوند یا پیشوند بهره جسته اند، مانند خلج آباد، خلج دره، خلج عجم، خلج رود، ده نو خلج، سرخلج، گور خلج و نهر خلج. روستای «خلج» یکی از 7 آبادی ایران با نام «خلج» (بدون پسوند یا پیشوند) است. خلج (Khalaj)، نام طایفه و قومی ترک تبار از هیاطله (هپتالیان) است، که در سال 555 م. «خولس» نامیده می شدند و در اصل قلچ (Qalach ) نام داشته و تاریخنگاران و زبان شناسان، این نام واژه را مرکب از قال (Qal) به معنای ماندن و آچ (Ach) به معنی گرسنه است و در مجموعه به مفهوم «گرسنه بمان» می باشد. اصطخری آنان را انسان هایی مهربان، خوش خلق و مهرورز دانسته و پروفسور فاروق سومر خلج ها را نیک خوترین قبیله ترک می داند. در باره این معنا نیز خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی افسانه ای نقل می کند: «چون اوغوزخان از ولایت عور و غرجستان به یورت قدیم خود مراجعت کرد، در راه زنی بچه آورد و به سبب بی عذایی شیر نداشت و بچه گرسنه شد. شوهرش بدان واسطه بازمانده و شغالی پرنده ای را گرفته بود. مرد چوبی انداخته و از او بازگرفته و به خورد زن داده و به لشکر رسید. اوغوزخان چون پاساق نبوده که به هیچعلت کسی از او بازمانده، رنجیده و گفت: «قال آچ» یعنی «گرسنه بمان ». پس نسل او را قالچ یا قلچ می گویند.» خلج ها در زمان پیروز شاه ساسانی به ایران راه یافتند و در دوره تیموریان (818 م.)در مناطق مرکزی ایران (قم، کاشان، ساوه، ری) و بخش هایی از فارس سکونت ورزیدند و در عصر صفویه به قزلباشان پیوستند. امروزه این قوم ترک زبان تنها در دو کشور افغانستان و ایران (در در خلجستان قم و روستاها و شهرهای زرندیه، تفرش، آشتیان، تهران، ارومیه، اشتهارد و شهرکرد) زندگی می نمایند.
        واژه خلج در زبان فارسی، به معنی کشیدن چیزی و بیرون کشیدن آن، با چشم کسی را اشاره کردن، مشغول کردن و درد استخوان ناشی از ماندگی، کوفتگی و تباهی نیز آمده است.  (منبع 1؛ منبع 2؛ منبع 3؛ منبع 4؛ منبع 5؛ منبع 6؛ منبع 7؛ منبع 8؛ منبع 9؛ منبع 10؛ منبع 11)

        تاریخچه


        روستای خلج، در عصر رنسانس اسلامی، یعنی سده چهارم هجری، در ناحیه طرقبه بنیاد نهاده شده و یافته های باستان شناسی نشان می دهد به عنوان یکی از شهرک های طوس بزرگ دارای مسجد و بازار و خا ه های مسکونی حیاط دار و مزارع کشاورزی وسیع و باغ های میوه بوده است. شکوه و آبادانی آن تا دوران یورش مغول به سرزمین خراسان استمرار داشته و حتی با وجود ویرانی طوس و نیشابور بر اثر هجوم مغول و تاتار، دوباره این آبادی در عصر صفویه در کنار مخروبه های شهر اسلامی سر برآورده و به تدریج بر وسعت آن افزوده می شود.
        شهاب الدین عبدالله خوافی (حافظ ابرو)، جغرافیدان نامی سده هشتم و نهم هجری درگذشته 833 ق.) نام آن را به شکل مزرعه کلاته خلج از فهرست مزارع متعلقه به مشهد، ثبت کرده است. (منبع 12)
        در دوران قاجاریه، نام آن به کرات در اسناد و مدارک تاریخی ذکر می شود و دارای مسافرخانه و هم باغ های مصفا بوده، چنان که ناصرالدین شاه قاجار، در روز سه شنبه، 1 ذی قعده 1300 ق./ 13 شهریور 1262 ش. توقف کوتاهی در این روستا داشته و می گوید: «قدری که راندیم رسیدیم به قلعه عسکریه که متعلق به میرزا عسکری امام جمعه مرحوم بوده و حال به اولادش رسیده است. سکنه اش 15 خانوار بربری و زراعتش دیمی و حاصلش سالی چهل پنجاه خروار غله است. دست راست قریه عسکریه، ده خلج پیدا بود که ده مختصری است مال نایب السلطنه مرحوم بوده و حال خالصه دیوان است. »(منبع 13)
        یک سهم و نیم از کل 7 سهم مزرعه خلج و معدن سنگ مرمر آن وقف آستان قدس رضوی است. (منبع 12)
        مهدی سیدی در باره آن می نویسد: «این روستا که دارای معادن سنگ سفید هم می باشد ، در دامنه کوه های جنوب شرقی مشهد واقع و عمده آن توسط آستان قدس در اوایل قرن 14 خورشیدی خریداری شده است.
        قریه خلج تقریبا در فاصله سه چهار کیلومتری انتهای خیابان خلج کوی سیدی مشهد واقع و دارای قهوه خانه و خرابه های رباط یا مسافرخانه است. جمعیت روستا چند خانواری بیش نیست، اما به سبب قرار داشتن در کنار جاده آسفالته پر تردد مشهور است. اراضی پایین دست آن پس از انقلاب اسلامی تشکیل بخشی از کوی سیدی را داده، که جزء شهرداری منطقه 7 مشهد است. » (منبع 13)

        موقعیت جغرافیایی


        این آبادی میان کوهی در موقعیت جغرافیایی 59 درجه و 34 دقیقه و 45 ثانیه طول شرقی و 36 درجه و 13 دقیقه و 31 ثانیه عرض شمالی واقع گردیده و ارتفاع نسبی آن از سطح دریا 1128 متر است.
        این دهکده در 7 کیلومتری جنوب غرب شهر مشهد و غرب جاده مشهد به امام تقی قرار گرفته و کوه معجونی در یک کیلومتری شمال غرب، کوه علی کوری در یک کیلومتری جنوب شرق و گردنه خلج در یک کیلومتری جنوب غرب آن می باشند. آب و هوای آن معتدل خشک است. (منبع 14)
        روستای متروکه خلج در انتهای شهرک سیدی در 3 کیلومتری جنوب غربی شهر مشهد و در سمت راست ابتدای جاده آسفالته روستاهای مغان و سربرج قرار دارد. فاصله خلج تا حاشیه مشهد در حدود مشهد در حدود 3 کیلومتر است. این روستا در دامنه شمالی کوه های خلج قرار گرفته و به واسطه وجود چندین چشمه آب یکی از تفرجگاه های مشهد محسوب می شود.

        مساحت


        این روستای بسیار کوچک تنها یک هکتار وسعت داشته و اهالی آن در 3 واحد مسکونی آن اقامت دارند.

        جمعیت



        ترکیب سنی


          alt=  alt=

        تاهل


         alt= alt=

        سواد


         alt= alt= alt= 

        سازمان اداری


        این آبادی نه شورای اسلامی روستایی دارد و نه دهیاری.

        گورستان


        این گورستان در جوار روستای خلج و حاشیه جاده آسفالته خلج به هفت حوض قرار دارد و غیر فعال است. آخرین دفن در سال 1384 ش. در آن صورت گرفته است. با توجه به سنگ قبرهای موجود، گورستان دارای قدمتی بیش از 100 سال است. (منبع 15)

        جاودانه های تاریخ


        1. قربان عزیزی نفطه: در 2 شهریور 1348 در روستای خلج از توابع شهرستان مشهد چشم به جهان گشود. پدرش عزت الله، کشاورز بود و مادرش فاطمه نام داشت. تا پایان دوره متوسطه در رشته انسانی درس خواند و دیپلم گرفت. به عنوان سرباز ارتش خدمت می کرد. در 23 فروردین 1371 ، در سن 23 سالگی، در نفت شهر بر اثر انفجار مین به شهادت رسید. پیکرش را در 223 شهرستان کلات به خاک سپردند. (منبع 16)

        2. غلامرضا وظیفه دوست خلج: در 14 اسفند 1345 در شهرستان مشهد به دنیا آمد. پدرش تاج محمد و مادرش کیمیا نام داشت. تا پایان دوره راهنمایی درس خواند. لوله کش گاز بود. به عنوان سرباز ارتش در جبهه حضور یافت. در 24 دی 1365 ، در سن 20 سالگی، در سومار توسط نیروهای عراقی بر اثر اصابت ترکش خمپاره به شهادت رسید. مزار او در بهشت رضای مشهد واقع است. (منبع 17)

        آثار تاریخی


        1. اقامتگاه خلج: این بنای تاریخی و عام المنفعه که به نام رباط خلج یا اقامتگاه خلج شناخته می شود، در ابتدای جاده خلج به مغان و در میان دره روستای خلج قرار دارد که با توجه به شکل و هیئت و فضای معماری آن، به نظر می رسد از نوع تأسیسات وابسته به راه و یک استراحتگاه و رباط باشد.

        علینقی خان حکیم الممالک نوشته است که ناصرالدین شاه قاجار برای شکار به این مکان که در آن زمان تفرجگاه و باغی به نام خلج بوده، آمده است.

        این بنا فاقد کتیبه است. بررسی سبک شناسی معمارانه بنا نشانگر وجود شباهت هایی بین آن با بعضی از بناهای دوره صفوی است. وجود یک فضای 8 ضلعی در مرکز که در میانه هر یک از 4 ضلع بزرگ تر یک ورودی به ایوان های متصل به آن باز می شود، از جمله رایج ترین شکل تک بناها به خصوص آرامگاه های دوره تیموری و صفوی در خراسان است. وجود تقارن محض و توازن معمارانه از دیگر ویژگی های این بنا محسوب می شود.

        این بنا با پلان مربع مستطیل و به ابعاد 5/32×30 متر با مصالح سنگ لاشه، آجر و ملات گچ ساخته شده است. ورودی بنا از جانب شرق و از طریق ایوانی کوچک و به عرض 12 /2 متر و عمق 3/24 متر می باشد. پس از ایوان ورودی راهرویی به عرض 46 /1 متر با طاق جناغی وجود دارد. در دو سوی ایوان ورودی دو درگاهی با طاق هلالی و پوشش گهواره ای وجود داشته که به دو اتاق راه می یافته اند. اتاق سمت راست شامل فضایی مستطیل شکل است که یک بخاری دیواری در ضلع شمالی آن تعبیه شده است. این بخاری دیواری در داخل یک طاق نما قرار دارد. دیوار سمت بیرونی اتاق فرو ریخته و احتمالاً دارای دو طاقچه بوده است. این اتاق به اتاقی دیگر در پشت و از طریق یک درگاهی ارتباط داشته است. پس از راهروی ورودی به فضایی هشت ضلعی وارد می شویم.

        در 4 ضلع کوچک تر هشتی 4 مدخل تعبیه شده که هر یک به اتاقها و فضاهای پیرامون هشتی راه می یابند.در اضلاع دیگر هشتی طاق نماهایی با طاق جناغی نیز تعبیه شده است. طاق های ورودی ها نیز به همین صورت اجرا شده اند. تمامی اتاق های دور بنا از طریق ورودی هایی به یکدیگر مرتبط شده اند.

        جمعا 7 اتاق دور تا دور هشتی قرار داشته است. با توجه به شواهد و قرائن و نحوه اجرای هشتی و وجود نشانه هایی از گوشه سازی، این قسمت از بنا پوشش گنبدی داشته که به کلی فرو ریخته است. به طور کلی در ساخت فضاهای این بنا قرینه سازی رعایت شده است. مصالح ساختمانی بنا تا پاکار قوس ها سنگ لاشه و ملات ماسه گچ و از پاکار تا پوشش ها آجر و ملات گچ بوده است.

        طاق اتاق ها به روش هلالی کم خیز و گهواره ای اجرا شده اند. بدین ترتیب در ایجاد قوس ها از دو نوع جناغی شاخ بزی و هلالی گهواره ای استفاده شده است. سطح دیوارهای داخلی بنا با ملات ماسه گچ اندود بوده و طاق نماهای چهارگانه هشتی با قابهای مستطیل شکل قاب سازی گردیده است.

        متأسفانه مرور زمان و عوامل طبیعی و انسانی صدمات زیادی به این بنا وارد آورده است. مالک زمین های اطراف دیوارهای شرقی بنا را جهت توسعه زمین های خود تخریب کرده است. سایر قسمت های بنا نیز به همین ترتیب فرو ریخته و شکلی نامناسب یافته است. چندی پیش هم در جریان تعریض راه مغان، بخش هایی از بنا را تخریب کرده اند. (کاروانسراهای خراسان،595-590)

        2. برکه خلج: در مقابل اقامتگاه خلج، برکه آبی وجود دارد که آب آن از چشم های واقع در خط القعر سمت غربی این بنا پر می شده است. با توجه به سبک و سیاق معماری بنا، به احتمال در دوره قاجاریه ساخته شده است، اما با وجود دارا بودن ویژگی های یک بنای تاریخی دارای معماری و نیز ارتباط آن با رباط خلج به عنوان یکی از عناصر وابسته به راه مسیر کوهستانی محور مشهد به نیشابور، هنوز مطالعه دقیقی در باره آن انجام نشده است.

        3. گورستان خلج: این گورستان در جوار روستای خلج و حاشیه جاده آسفالته خلج به هفت حوض قرار دارد و غیر فعال است. آخرین دفن در سال 1384 ش. در آن صورت گرفته است. با توجه به سنگ قبرهای موجود، گورستان دارای قدمتی بیش از 100 سال است. (گورستان های شهر مشهد و معرفی نامداران مدفون در آنها، 137)

        رسته :خلج
        منابع :
        1. ایرانشهر در جغرافیای بطلمیوسی، 159
        2. فارس نامه ناصری، 1580/2
        3. تاریخ گیتی گشا، 273؛
        4. مرد م شناسی ایران، هنری فیلد، 132/1
        5. مجمع التواریخ گلستانه، 459/1
        6. دیوان لغغات الترک، 307/3
        7. تاریخ گردیزی، 548/1
        8. جهان نامه، 72/1
        9. طبقات ناصری، 406/1-407
        10. برهان قاطع، 764/2
        11. تاریخ جهان گشای جوینی، 194/2-198
        12. شمس الشموس 488
        13. نگاهی به جغرافیای تاریخی شهر مشهد، 223 – 224
        14. فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور 140/32
        15. گورستان های شهر مشهد و معرفی نامداران آنها، 137
        16. فرهنگ اعلام شهدا استان خراسان رضوی 1132/2
        17. فرهنگ اعلام شهدا استان خراسان رضوی 1710/2

         

        ایجاد کننده :اسما پهلوان مقدم
        Qr code
        امتیاز :0
        تعداد بازدید :21
        مطالب مرتبط
        خلج
        ارزیابی
        ارزیابی این مورد: