• یکشنبه،04 اسفند 1398
  • ورود

       
      • نمایش محتوا
        نمایش تاریخچه
        درباره دانشنامه

        کلیدواژه ها 


        1. دانشنامه: دائره المعارف یا دانشنامه، مجموعه یا گرد آیه نوشتاری جامع و | فشرده ای است که شامل اطلاعاتی در باره همه شاخه های دانش با شاخه مشخصی از دانش است. دانشنامه برابر نهاده اصطلاح Encyclopedia می باشد که خود برگرفته از اصطلاح یونانی enkylios paideia به معنی «آموزش فراگیر» است.
         
        ۲. روستاها: بر اساس قانون تعاریف و ضوابط تقسیمان کشوری ایران، مصوب تیر ماه ۱۳۶۲، «روستا مبدأ تقسیمات کشوری است که از نظر وضعیت طبیعی، اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی همگون بوده، با قلمرو معین ثبتی یا عرفی شناخته می شود.
         
        روستا از حداقل ۲۰ خانوار یا ۱۰۰ نفر ساکن متمرکز یا پراکنده تشکیل می شود. اکثریت ساکنان دائمی روستا به طور مستقیم یا غیر مستقیم به فعالیت در زمینه کشاورزی، دامداری، باغداری، صنایع روستایی یا صید اشتعال دارند. روستا در عرف  به معنای ده، آبادی، قلعه، دهکده و قریه نیز نامیده می شود.»
         
        ٣. حریم: واژه سیاسی «حریم» که گاه با «محدوده» یا «حاشیه» اشتباه گرفته می شود، بر اساس ماده ۲ قانون تعاریف محدوده و حریم شهر، روستا و شهرک و نحوه تعیین  آنها، که مصوب ۱۴ دی ۱۳۸۴ مجلس شورای اسلامی می باشد، عبارت است از:
         
        حریم شهر عبارت است از قسمتی از اراضی بلافصل پیرامون محدوده شهر که  نظارت و کنترل شهرداری در آن ضرورت دارد و از مرز تقسیمات کشوری شهرستان و بخش مربوطه تجاوز ننماید.
         
        به منظور حفظ اراضی لازم و مناسب برای توسعه موزون شهرها با رعایت اولویت  حفظ اراضی کشاورزی، باغات و جنگل ها، هر گونه استفاده برای احداث ساختمان و تأسیسات در داخل حریم شهر تنها در چهارچوب ضوابط و مقررات مصوب طرح های جامع و هادی امکان پذیر خواهد بود.
         
        نظارت بر احداث هر گونه ساختمان و تأسیسات که به موجب طرحها و ضوابط مصوب در داخل حریم شهر مجاز شناخته شده و حفاظت از حریم به استثنای شهرک های صنعتی که در هر حال از محدوده قانونی و حریم شهرها و قانون شهرداری مستثنی است، به عهده شهرداری های مربوطه می باشد. هر گونه ساخت و ساز غیر مجاز در این حریم تخلف محسوب و با متخلفین طبق مقررات رفتار خواهد شد.»
         
        شهرستان مشهد: شهرستان مشهد (Mashhad) مرکز استان خراسان رضوی است، که ۹۴۴۴ / ۴۵۷ کیلومتر مربع وسعت داشته و در آبان ماه ۱۳۹۵، ۰۲۱۰۶۸ خانوار و ۳۳۷۲۶۶۰ نفر (۱۶۹۳۶۰۲ مرد، ۱۶۷۹۰۵۸ زن) جمعیت داشته و در گذشته سناباد نام داشته است.
         
        شایان ذکر است که:
         
        ۱. ۱۳۸ واحد جغرافیایی دارای سکنه یا خالی از سکنه به عنوان مداخل اصلی طرح برگزیده شده اند، که شامل ۱۳۵ روستا و ۳ مکان جغرافیایی (۲ شهرک صنعتی و یک کارخانه می شود.)
         
        ٢. این روستاها در تابعیت سیاسی دو شهرستان مشهد (در بخش های مرکزی، احمد آباد و رضویه) و طرقبه شاندیز یا بینالود (در بخش های شاندیز و طرقبه) قرار دارند و بر اساس مبنای ۲۰ خانوار برای روستا، حدود ۲۰ روستا در شمول این قاعده قرار نمی گیرند.
         
        ٣. محتوای این پژوهش آکادمیک به شکل یک دانشنامه الفبایی مصور تهیه و تنظیم شده و هر مکان جغرافیایی به مثابه یک مدخل اصلی آن شناخته می شود. رفرنس ها (منابع) به صورت مختصر در متن هر مدخل و به صورت کامل در بخش گزیده منابع و ماخذ» در پایان کتاب آورده شده است.
         
        ۴. با آن که مبنای زمانی این دانشنامه سالشمار خورشیدی است، اما به دلیل ذکر حوادث و وقایع تاریخی در شناخت نامه هر روستا، از علائم اختصاری ش.»، «قی.» و م.» برای تاریخ های شمسی (خورشیدی)، قمری و میلادی استفاده شده است.

        محتوای کتاب


        در هر مدخل اصلی (روستا یا مکان جغرافیایی)، داده های اطلاعاتی در قالب ۲۰ بهره (آیتم) ارائه می گردد.

        1. موقعیت سیاسی: شامل نام رسمی هر روستا و تابعیت دهستان، بخش و شهرستان آن می باشد. مبنا و معیار «تابعیت سیاسی، اعلام رسمی دو مرجع رسمی دولتی و حکومتی، یعنی «اداره کل تقسیمات کشوری وزارت کشور» و «سایت رسمی مرکز آمار ایران» است؛ خصوصا در باره دو روستای مورد اختلاف «دستگردان» و «ده غیبی»، نظر رسمی وزارت کشور لحاظ نظر قرار گرفت.


         
        شایان ذکر است:

        1. سیر تطور نام و نام های دیگر هر مدخل در بخش وجه تسمیه آورده شده است.

        2. اغلب نام دوم های روستاهای این حوزه رسمی نیست و «عرفی» محسوب شده و «هیئت وزیران» که مرجع قانونی تغییر نام واحدهای سیاسی جغرافیایی ایران است، هیچ اقدامی در خصوص این تغییر نام ها انجام نداده است.

        3. تغییرات رسمی اعلام شده، تنها و تنها به چند روستا محدود می گردد: ۱. «چنبر غربال» به «جوادیه» ۲. «حسن آباد شاهراه» به «حسن آباد گرجی» ۳. «قلعه سیاه» به «رضویه».


         
        در خصوص تغییر نام واژه هایی مانند «دزغان کاملی» به جای «دزغان»، «علی آباد امام» به جای «شاهراه»، «محمد آباد قدس» به جای «محمد آباد ایلخانی» تصمیم رسمی اتخاذ نشده است.
         
        ٢. وجه تسمیه: ریشه شناسی را در زبان فرانسوی اتیمولوژی (Etymologic) می گویند. اتیمولوژی واژه ای است یونانی، که از راه زبان لاتینی به زبان فرانسوی راه یافته است. در یونان باستان اتیمولوژی به معنی شناخت اتیمون (Etymnon) و اتیمون به معنی حقیقی واژه بوده است.
         
        ریشه شناسی علمی است که به کمک آن فرهنگی تاریخی نوشته می شود. فرهنگ تاریخی، فرهنگی است که در آن تاریخ یک واژه، هم از نظر «لفظ» و هم از نظر معنی» ثبت می گردد.
         
        به عبارت دیگر اتیمولوژی، تاریخ یک واژه است از قدیم ترین زمان کاربرد آن تا زمان نوشتن تاریخ آن واژه. نخستین بار علم اتیمولوژی جدید را سر ویلیام جونز، قاضی انگلیسی، در سال ۱۷۸۶ م. در «انجمن آسیایی کلکته» بنا نهاد. (محسن ابوالقاسمی، ریشه شناسی (اتیمولوژی)، ۱)
         
        این علم در زبان های مختلف به شکل «فقه اللغه»، «علم اشتقاق» و «ریشه شناسی»، «وجه تسمیه» یا «فرهنگ نام واژه» اطلاق شده و به جنبه های مختلف یک کلمه جغرافیایی از دیدگاه لغوی، ادبی، تاریخی و جغرافیایی می پردازد.
         
        درباره وجه تسمیه روستاهای حریم کلانشهر مشهد باید گفت:|
         
        اول: دیدگاه های مختلف برخاسته از باورهای عمومی اهالی در کنار پژوهش اتیمولوژی و علمی آورده شده، تا مشخص شود در باره یک جاینام چه آرا و نظراتی وجود دارد، حتی اگر این روایت ها و دیدگاه ها در نگاه نخست بسیار سخیف به نظر برسد (مانند گرجه در وجه تسمیه روستای گرجی سفلی و علیا).
         
        دوم: نام واژه های جغرافیایی از منظر ریشه شناسی به چند دسته تقسم می شوند:
         
        1.روستاهایی که با پسوند مکان آباد» ترکیب شده و وجه تسمیه آنها وابسته به حضور کلیدی و تعیین کننده یک شخص در آبادانی و تأسیس آن است، مانند احمد آباد مقبل، اسماعیل آباد، امیر آباد، امین آباد، باغون آباد، حسن آباد، حسن آباد
         
        گرجی، حسین آباد گوشه، خرم آباد، دوست آباد، سالارآباد، سلطان آباد، عبدل آباد، فرح آباد، فرخ آباد، کاظم آباد، کاظم آباد پنج شنبه، کریم آباد، محمد آباد، محمد آباد ایلخانی، مقصود آباد، منزل آباد، ناظر آباد و همت آباد.
         
        ۲. آبادی هایی که وابسته به عوارض جغرافیایی (کوه، رود، اقلیم، آب و هوا، چاه، چشمه و مانند آن هستند، که عبارتند از: پایین ده، چاه خاصه، چاهشک، چاه ملا، خین چماقی، دهرود، رودخین، سنگ سیاه، شاهراه، شلگرد، شهر آباد، عوضی، کال زرکش، کورده، گرمه، نو چاه.
         
        ٣. دهکده هایی که جاینام آنها برخاسته از نام گل و گیاه و درخت و محصولات باغداری و کشاورزی است، مانند: باغ شلواران، باغ فراگرد، باغون آباد، توپ درخت، چنار سوخته، ریحان، سروآباد، فیانی، کج درخت، گزی.
         
        ۴. روستاهایی که نامشان از نام آثار تاریخی گرفته شده است، مانند: بس ساروق، چهل حجره، خرابه امین، درابد شاهزاده، دزغان، قلعه سیاه، سرآسیاب بالا، سر آسیاب پایین، شاهین قلعه، شیر حصار، قصر، کوشک مهدی، گنبدواز، لنگر.
         
        ۵. آبادی هایی که نامشان از نام جانوران بومی خراسان (اهلی یا وحشی) گرفته شده است، مانند: باز مرگان، شاهین قلعه، شترک، شیر شتر، صید آباد، فیلیان سفلی فیلیان قائم مقام، لک لک، مرغش. ۶. دهکده های دارای نام واژه باستانی اشکانی که از زبان پهلوی پارتی گرفته شده و با واژه «اشک» ترکیب شده اند، مانند آبدشکان یا اسماعیل آباد، اشکذری، چاهشک، دهشک، عاشقان، عشق آباد و مرغش.
         
        ۷. روستاهایی که نام آنها ریشه در نام یک ایل، قبیله یا نام خانوادگی دارد، مانند: اشکزری، برقی، جلالی، جلالیه، حسن آباد گرجی، حلوایی، خلج، فتح آباد یزدی ها، فیانی، کلاته تیموری، گرجی سفلی، گرجی علیا، لقمانی.
         
        ۸. آبادی هایی که نامشان از یک فرد مشخص با هویت و شناسنامه تاریخی گرفته شده است، مانند احمد آباد مقبل (مقبل السلطنه)، حسن خردو، حسن شهاب، خان سعادت، ده مظفر، زین الدین، سالار آباد (سالار خان)، سهل الدین، شهید کامجو، عسکریه (میرزا عسکری امام جمعه)، ناظریه (عبدالله ناظر).
         
        9.روستاهایی که که نام خود را از پیشه و شغل اهالی اولیه آن وام گرفته اند، مانند: روغن گران، مسگران، فریزی، مؤذنان، حلوایی، کلاته قاضی، زر کش، شبانکاره، باز مرگان.
         
        ۱۰. جاینام های خاص، که دارای وجه تسمیه نسبتا پیچیده ای هستند، که باید از منظر تاریخی و باستان شناسی بررسی شوند، مانند: اروند، اسلام آباد چهارگواره، بازمرگان، باشریک، باغ فراگرد، پاوا، پر کند آباد، پرمه، چنبر غربال (جوادیه)، چهچه، خین چماقی، در ابد شاهزاده، دزغان، دستگردان، دوین، ده غیبی، رودخین، سوران، شایع، شترک، عوضی، فاز، فرخد، فریزی، فیانی، فیلیان سفلی، فیلیان قائم مقام، کشف، کلاکوب، کنوگرد، گراب، گناباد، مرغش.
         
        سوم: قاعده کتاب های دانشنامه ای این است که هر مدخل اصلی دارای هویت مستقلی است و نمی توان مطالب آن را . حتی اگر بارها تکرار شود - به مدخل دیگری ارجاع داد. به همین دلیل، با وجود این که در روستاهایی که با واژه هایی چون ده (مانند دهشک، پایین ده، ده غیبی، ده مظفر)، چاه (مانند چاهشک، چاه ملا، نوچاه)، آباد (در ۲۸ روستا)، اشک (مانند عاشقان، عشق آباد، دهشک)، این امکان و پیشنهاد وجود داشت که با نوشتن یک جمله راهنمای «ر. ک. ده مظفر»، از تکرار مطالب در باره «ده» اجتناب شود، اما بی تردید این مسئله باعث سردرگمی خواننده می شد.
         
        به عنوان مثال کسی که می خواست یکی از دیدگاه ها را در باره چاهشک بداند، باید با جمله چاه (ر.ک. چاه ملا) + اشک (ر.ک. اسماعیل آباد) مواجه می شد و طبیعی است که نتواند در آن واحد همه دیدگاه ها را بررسی نماید. حق اوست که همه اطلاعات را یکجا در اختیار داشته باشد.
         
        این، روش علمی و آکادمیک دانشنامه نگاری است.
         
        افزودن یا کاهش حتی یک صفحه، تأثیری در حق التألیف مجری طرح نداشت و قطور بودن کتاب نیز نمایشگر فضل و دانش و تسلط او بر سوژه تحقیق نمی باشد.
         
        3.تاریخچه: در نگاه اول، همه در این اندیشه و باور هستند که به دلیل تاریخی بودن استان خراسان رضوی، محله به محله شهر مشهد و روستا به روستا و شهر به شهر این استان و شهرستان دارای قدمت تاریخی و در اصل شناسنامه تاریخی» هستند.
         
        در حقیقت، اگر از پنج شش روستای تاریخی خاص (مانند فاز، فارمد، دوین، بس ساروج) صرف نظر کنیم، به راحتی می توان ادعا کرد که داشته های تاریخی ما از نوشته های یک نسخه خطی «مجموعه ناصری» و چند سفرنامه (مانند ناصر الدین شاه قاجار، حکیم الممالک، مک گرگور، بیلی فریزر، قهرمان میرزا) و یک فرهنگ جغرافیایی (فرهنگ جغرافیایی خراسان فراتر نمی رود.
         
        با این وجود، تاریخچه هر روستا به ترتیب زمانی نوشته شد:

        1. اطلاعات تاریخی منابع جغرافیای اسلامی (مانند جغرافیای حافظ ابرو، معجم البلدان، الانساب سمعانی).

        2. اطلاعات منابع عمومی و دورهای تاریخ ایران، که نام روستا در برخی حوادث و نبردها و شورش ها ذکر شده بود، مانند تاریخ گیتی گشا، روضه الصفا، تاریخ حبیب السیر.

        3. گزارش دقیق و منحصر به فرد مجموعه ناصری (شاهکار جاودانه محمد حسن خان اعتماد السلطنه).

        4. نوشته های معدود و محدود سیاحان و جهانگردان ایرانی و خارجی عصر قاجار و نیز فرهنگ جغرافیایی خراسان، که اطلاعات برخی از گزارش نویسان و مأمورین سیاسی را دسته بندی نموده است.

        5. گزارش مکتوب اسناد وقفی روستاها از دوره صفویه تاکنون)، که عمدتا در اختیار آستان قدس رضوی می باشد.


         
        6.سیر تشکیل روستا، به ترتیب زمانی:
         
        1. هسته اولیه (بافت قدیم) |
         
        2. مرحله اول توسعه (از ۱۳۳۰ تا ۱۳۴۲)
         
        3. مرحله دوم توسعه (از ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷، یعنی از اصلاحات ارضی تا پیروزی انقلاب اسلامی)
         
        4. مرحله سوم (از ۱۳۵۷ تاکنون).
         
        بدیهی است که همه روستاها دارای تاریخچه مدونی نیستند و نام برخی از روستاها حتی در طرح هادی روستایی نیز ذکر نشده است.
         
        4.موقعیت جغرافیایی: برای این بخش چند هدف اصلی مدنظر بوده است: ۱. طول و عرض جغرافیایی
         
        ٢. وضع طبیعی (دشتی / کوهستانی / کوهپایه ای / جنگلی / کویری)
         
        3. عوارض جغرافیایی (کوه / تپه / دریاچه / رودخانه / کال و مانند آن)
         
        ۴. آب و هوا
         
        ۵. فاصله تا مشهد.
         
        منبع اصلی این مبحث، در وهله نخست «فرهنگ جغرافیایی آبادی های کشور» و سپس سایت های اینترنتی معتبر (مانند گوگل ارت، پایگاه ملی داده های جغرافیایی ایران، سازمان زمین شناسی، روستانت) بوده است.
         
        در خصوص طول و عرض جغرافیایی، اهتمام بر این بوده که این اطلاعات با جزئیات کامل (درجه، دقیقه، ثانیه) ارائه شود.
         
        فاصله هر روستا تا کلانشهر مشهد بر مبنای گزارش فرهنگ جغرافیایی آبادیها نگاشته شده، اما با توجه به رشد شهر و کاهش فاصله تا مواردی بین ۸ تا ۱۲ کیلومتر)، از میزان فاصله جدید جدید و رسمی استفاده شد تا اطلاعات خواننده تا حد امکان دقیق و به روز رسانی شود.
         
        5. وسعت: اطلاعات این بخش بر اساس محاسبه دقیق از «گوگل ارت» - که توسط دو شرکت های مشاوره ای و رایانه ای در شهر مشهد انجام یافته - استخراج شده و سپس به موارد اختلاف محدود در برخی از طرح های هادی روستایی نیز اشاره گردیده است.
         
        6.جمعیت: با استخراج داده های اطلاعاتی «سرشماری نفوس و مسکن» (از ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۵) و «سرشماری کشاورزی» (۱۳۹۳)، حجم عظیمی از اطلاعات تغییرات جمعیتی (مانند سن، جنس، ازدواج، استغال، بیکاری، مهاجرت، دین، تحصیلات، رشد جمعیت، کشاورزی، باغداری، صنایع و کارگاه ها) گردآوری شد که در باره هر روستا در قالب حدود ۱۵۰ آیتم جمعیتی (با تحلیل آمار و نمودار و جدول) تدوین گردید.
         
        با هماهنگی کارفرمای طرح، قرار بر این نهاده شد که اطلاعات جمعیتی در شش بخش تغییرات جمعیت از ۱۳۲۹ تا ۱۳۹۵، ترکیب سنی، سواد، آموزش، اشتغال و تأهل ارائه شود و ماحصل تحقیقات آماری که در باره بیش از ۵۰۰ آبادی دو شهرستان مشهد و بینالود افزون بر ۲۷۰۰۰ صفحه بود، در قالب کتابچه های کوچک روستا شناسی» یا طرح عظیم «دائره المعارف روستاهای استان خراسان رضوی» تدوین گردد.
         
        گزاره جمعیت هر روستا بر اساس دو منبع انجام شد:
         
        ١. جمعیت در سال ۱۳۲۹، بر مبنای کتاب «فرهنگ جغرافیایی آبادی استان نهم»، نگارش «سرتیپ رزم آرا» استخراج گردید.
         
        ٢. جمعیت هر آبادی در ۸ سرشماری (۱۳۳۵ تا ۱۳۹۵) بر اساس آمار رسمی سرشماری نفوس و مسکن (منتشره از سوی مرکز آمار ایران بوده است.
        به دلیل مأخذ بودن سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۹۰ در تحلیل داده های آماری و عدم انتشار رسمی یافته های سرشماری نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، در سطح آبادیها، به صورت جزئی، به ناچار تغییرات جمعیتی هر دو سرشماری را ثبت کردیم، به این امید که با ارائه اطلاعات دقیق جمعیت آبادی ها در سال ۱۳۹۵، در آینده ای نزدیک، امکان تجزیه و تحلیل این داده ها فراهم گردد.
         
        در ضمن، نبود برخی داده های اطلاعاتی (مانند گروه های عمده شغلی در سرشماری ۱۳۹۵، ما را به انتشار آمار سرشماری ۱۳۹۰ ترغیب نمود.
         
        سه مسئله - یا به عبارتی مانع - در نگارش جمعیت روستا پیش آمد: .
         
        1. همنام بودن روستاها: یکی از مشکلات فراروی «طرح یکسان سازی نام واژه های جغرافیایی ایران»، که از دیرباز از موانع مهم روستا پژوهی جامع و آکادمیک محسوب می شده، تعدد جاینامهای همنام در سطح کشور و حتی بدتر از آن در سطح استان، شهرستان و شگفت تر در محدوده یک دهستان است.
         
        در آبادی های حریم کلانشهر مشهد، جاینام های مشابه و همنام متعددی وجود دارد، از جمله: احمد آباد، امرغان، شیر حصار، محمد آباد، فیلیان، گرجی، صید آباد، همت آباد، اسماعیل آباد و مانند آن.
         
        در مراجعه به سازمان مسئول و مرتبط به این امر در استان خراسان رضوی، متأسفانه ما را به سایت مرکز آمار ارجاع دادند و در خصوص مشکل نبود آمار در برخی سال ها و نیز آبادی های همنام، توضیح قانع کننده ای ارائه نشد و به این جمله بسنده شد که آمارها در سایت «درگاه ملی ایران» وجود دارد و ما هم همان اطلاعات را داریم و از ارائه حتی یک برگ اطلاعات یا جمعیت یک روستا خودداری نمودند.
         
        ۲. عدم گزارش جمعیت یک روستا: گاه جمعیت یک روستا، به دلالیل گوناگون در یک سرشماری ثبت نشده است. مثلا با وجود این که جمعیت یک روستای پر جمعیت در سال ۱۳۶۵ و ۱۳۸۵ ارائه شده، اما نام و نشانی از جمعیت آن در سال ۱۳۷۵ وجود ندارد.
         
        با مراجعه به مرکز اسلاع رسانی مرکز آمار ایران و درخواست رسمی جمعیت روستاهای شهرستان مشهد در سال ۱۳۷۵، آمار دقیق اراده شده فاقد نام روستای مورد نظر بود. پس به ناچار از جمله « خالی از سکنه» در این خصوص استفاده نمودیم.
         
        ٣. تغییرات نام واژه و تقسیمات کشوری: یکی از مسائل پیش روی محققان در حوزه روستانگاری، تغییرات ناخواسته در چهار سطح در طول تاریخ هفتاد ساله اخیر می باشد:
         
        1. انتزاع و الحاق روستا بر اساس مصوبات هیئت وزیران و تقسیمات کشوری
         
        2. تغییر نام روستا (خاصه پس از پیروزی انقلاب اسلامی)
         
        3. ادغام یا تفکیک روستاها، به ویژه آبادی های که از دو بخش بالا (علیا) و پایین سفلب) تشکیل می شوند، مانند: فیلیان، خلق آباد، سر آسیاب.
         
        4. خالی از سکنه شدن و متروکه گردیدن دهکده بر اثر مهاجرت یا عوامل طبیعی روستاهای حریم کلانشهر مشهد بر اساس میزان جمعیت به سه گروه تقسیم می شوند:

        1. روستاهای پر جمعیت یا بسیار پرجمعیت: آبادی هایی که جمعیت آنها بین ۵۰۰۰ تا ۱۵۰۰۰ نفر است و بر اساس قانون تعاریف شهرها و روستاها بر مبنای میزان جمعیت، بسیاری از آنها «شهر» محسوب شده و می بایست حداقل در ۱۵ روستای شهرستان مشهد «شهرداری» ایجاد گردد.


         
        مثلا روستای «دهرود» در سال ۱۳۹۰، ۱۱۸۶۹ نفر جمعیت داشته، که از جمعیت ۳۰ مرکز شهرستان کشور نیز بیشتر بوده است، اما به دلیل فاصله اندک با شهر مشهد و ادغام احتمالی در کلانشهر مشهد، هنوز عنوان «روستا» را یدک می کشد.
         
        ۲. آبادی های با جمعیت ۲۰ خانوار و بیشتر، به عنوان روستاهای معمولی.
         
        ٣. روستاهای خالی از سکنه و یا دارای ۳ خانوار جمعیت. حدود ۱۰ تا ۱۵ روستای حریم یا متروکه شده و از صفحه روزگار محو گردیده اند و یا این که تا دو سه سال آینده حیات سیاسی آنان نیز به پایان می رسد، تلاش های بیهوده ای برای حفظ این روستاها - که گاه قدمت هزار ساله دارند به انجام می شود، که قطعا بی نتیجه خواهد ماند و نگاه داشتن نام آنها در سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۹۵ نیز به معنای قلب واقعیت و دروغ نویسی به شمار می آید.
         
        ۷. اماکن: در اغلب روستاهای بالای ۲۰ خانوار شهرستان مشهد آب لوله کشی، شبکه برق سراسری، حمام، کاربری های تجاری (مانند مغازه، نانوایی)، پست، اینترنت، مخابرات، تلفن، سیستم دفع زباله و مانند آن وجود دارد.
         
        در این پژوهش ۵ مکان شاخص توسعه روستایی مدنظر بوده است:
         
        1. اماکن آموزشی (مدارس): اطلاعات این بخش بر اساس اسناد مکتوب، پزوهش میدانی و البته به صورت ناقص فراهم آمده است. کافی بود سازمان مسئول این بخش، اطلاعات غیر محرمانه را روستا به روستا از روی دسکتاپ رایانه خود به ما ارائه می داد تا بر غنای محتوایی این دانشنامه افزوده می شد.
         
        ۲. اماکن مذهبی (حسینیه و مسجد): مکان های مذهبی اسلامی به عنوان تجلی گاه رفتارشناسی دینی روستاییان مسلمان شناخته شده و بخش مهم و محوری بررسی جامعه شناسی روستایی به شمار می آید.
         
        در مواردی خاص به «گویش» و «مذهب» اهالی هر روستا در منابع مکتوب اشاره شده بود، که به ثبت آن در مدخل مورد نظر اقدام شد. در ضمن، به صورت محدود در باره گورستان های خاص مذهبی و تاریخی چند روستا نیز سخن گفته شده است.
         
        شایان ذکر است که در تحقیق ما در باره روستاهای استان گلستان، خانه بهداشت استان، تعداد دقیق هر گویش و دین و مذهب را به تفکیک در اختیار ما نهاد، مثلا در روستای قره باغ چند ترک، ترکمن، کرد، سیستانی، بلوچ، فارس زندگی می کنند و ما با تحلیل داده ها میزان دقیق قومیت ها را با عدد و درصد انتشار دادیم. متأسفانه در استان خراسان رضوی با محرمانه دانستن این ارقام، از امکان ثبت این داده اطلاعاتی مهم در روستا پژوهی محروم شدیم.
         
        ٣. سازمان اداری: این اماکن شامل نماینده اداری دولت، یعنی دهیاری و پارلمان روستایی شورای اسلامی روستا)، به عنوان نمادهای توسعه سیاسی روستا شناخته می شوند.
         
        4. اماکن بهداشتی: شامل خانه بهداشت روستایی، مراکز بهداشتی و درمانی و نیز مراکز خصوصی یا وقفی نگهداری از سالمندان و بیماران و مانند آن.
         
        5. اماکن ورزشی: از شاخصه های جهانی توسعه هر روستا، وجود یک ورزشگاه مجهز یا قابل استفاده و ایجاد تسهیلات لازم برای استفاده روستائیان از آن و نیز میزان فعالیت و حضور اهالی آبادی در برنامه های مدون ورزشی محسوب می گردد، که در این تحقیق تنها به ذکر مکان های ورزشی شناخته شده اشاره گردید.
         
        ۸. محلات: روستاهای ایران عمدتا از سیستم محله بندی ساده ای که بر اساس نامگذاری های تاریخی یا قومی یا موقعیت محله در روستا می باشد، پیروی می کنند. در خصوص محلات روستاهای حریم کلانشهر مشهد با سه نوع روستا روبرو هستیم.
         
        ۱. روستاهایی که دارای محله بندی مشخصی هستند، مانند محله بالا و پایین، محله قدیم (بافت قدیم و جدید)، محله های قومی (کردها، تاتها و مانند آن).
         
        ۲. روستاهایی که فاقد محله بندی عرفی هستند و به اصطلاح دارای یک محله یکپارچه هستند. ٣. آبادی هایی که هیچ گزارش مکتوبی در باره محلات آنان وجود ندارد. اطلاعات اخذ شده در خصوص نیمی از مراحل توسعه، مساحت اماکن روستایی و نقشه هسته اولیه یا اماکن و نیز معدودی از تصاویر آبادی، از طرح های هادی روستایی موجود در کتابخانه بنیاد مسکن انقلاب اسلامی خراسان رضوی انجام گردید، اما به آمارهای ذکر شده در آنها (چه نقلی و چه تحلیلی)، مراجعه ای نداشتیم.

        1. مشاهیر: نماد هر مکان جغرافیایی، می تواند تاریخ، آثار تاریخی، جاذبه های گردشگری، معماری و زیبایی های آن باشد، اما معرف هر مکان در هر جای جهان نامداران» و «مشاهیر» آن است و بس.


         
        مشاهیر و ناموران هر روستا در دو بخش معرفی می شوند:
         
        1. مشاهیر و مفاخر از صدر اسلام تا پایان دوره قاجاریه)، که در دنیای سیاست و علم و فرهنگ و عرفان درخشیده اند و نام روستا را به عنوان پسوند جغرافیایی شهرت خویش برگزیده و هر کجا نامی از او برده می شود، همه زادگاه و خاستگاه وی را به نیکی می شناسند و در واقع این مشاهیر روستازاده باعث و بانی شهرت و ناموری روستای زادگاه خود هستند.
         
        با آن که در صحت انتساب یکی دو تن از این مشاهیر (مانند فرخزادی که منسوب به فرخ آباد است یا مظفر و محمد خینی که زاده خین چماقی هستند یا خین عرب)، ما بنا را به احتمال نهاده و بیوگرافی آنان را در این مداخل ثبت کرده ایم. اسناد و مدارک تاریخی، هیچ دلیل و نشانی بر رد انتساب این ناموران به این دو روستا ارائه ننموده اند.
         
        بی شک، تاج سر همه مشاهیر روستازاده ایران و همچنین در یگانه مشاهیر ایران و شناخته شده ترین و بزرگترین شخصیت تاریخ شهرستان مشهد، زاده یکی از روستاهای حریم کلانشهر مشهد (آبادی تاریخی فاز/ پاژ)، کسی نیست جز حکیم ابوالقاسم فردوسی فازی طوسی.
         
        همه مشهدی ها، چه شهری و چه روستایی افتخار می کنند که همشهری و همولایتی او هستند و البته ایرانیان پاک نژاد نیز به هزار و یک دلیل، از جمله هموطن بودن با این شخصیت نامی جهان ادبیات و حماسه، به ایرانی بودن خویش افتخار می کنند.
         
        ٢. ناموران معاصر، که از دوره پهلوی دوم تا امروز حیات داشته و در یکی از رشته های علمی، فرهنگی، سیاسی، هنری و مانند آن فعالیت چشمگیر داشتند.
         
        متأسفانه نه «بانک اطلاعات مشاهیر معاصر شهرستان مشهد» تدوین شده بود و نه مرجعی اداری با یک سایت اینترنتی یا دائرۃ المعارف و دانشنامه ای در این موضوع نوشته شده بود و نه مثل همیشه پسوند جغرافیایی ناموران اهل قلم به یاریمان می آمد.
         
        برای نمونه ماهها تحقیق کردیم و شخصیتی «دوینی» یافتیم که چندین کتاب منتشر کرده بود. وقتی با وی ارتباط برقرار کردیم، متوجه شدیم که وی زاده روستای دوین از توابع شهرستان شیروان در استان خراسان شمالی می باشد که در مشهد اقامت دارد و در یکی از دانشگاه های آن تدریس می کند.
         
        پسوند شبانکاره ای داشت. چقدر ذوق زده شدیم. برای اطمینان با وی تماس گرفتیم. متولد شبانکاره استان زرخیز فارس بود. چندین نفر را به دلیل همین نام واژه های همنام از دست دادیم.
         
        به دلیل تشابه اسمی دو روستا (امرغان طوس و امرغان سفلی)، به سراغ ناشری رفتیم که اثری از نویسنده مشهدی با پسوند امرغان را به زیور طبع آراسته بود. ناشر
         
        حتی او را به یاد نمی آورد چه شکلی است و شگفت آنکه شماره تماسش را نیز در اختیار نداشت.
         
        ۱۰. جاودانه های تاریخ: اطلاعات زندگی نامه شهدای عظیم الشأن و گرانقدری این دیار، با بهره گیری از کتاب مرجع، فاخر و ارزشمند و دو جلدی «فرهنگ اعلام شهدا استان خراسان رضوی» استخراج گردید.
         
        نام شهدای روستاهای حریم کلانشهر مشهد، بر مبنای سه معیار ثبت شده است:
         
        1. شهیدانی که در یکی از روستاها به دنیا آمده باشند.
         
        ۲. شهدایی که پسوند جغرافیایی آنان یکی از آبادی های حریم کلانشهر مشهد بوده و در ضمن، زاده شهرستان مشهد هستند. یعنی اگر متولد آن روستا نباشند، به احتمال قوی دارای اصل و نسب و تبار و دودمان همان دهکده هستند.
         
        ٣. شهدایی که در یکی از روستاهای حریم کلانشهر مشهد به خاک سپرده شده اند.
         
        در این خصوص، یک نکته حائز اهمیت است: با وجود اهتمام مجری طرح بر یافتن محل دقیق تولد در روستاهای همنام (مانند شیر حصار، محمد آباد، فیلیان، احمد آباد و مانند آن)، که چهار یا پنج مکان جغرافیایی را در بر می گرفت، این امکان به دلیل محرمانه» دانستن اطلاعات شهدا از سوی سازمان مربوطه و پایان یافتن پژوهش میدانی، فراهم نشد.
         
        بی شک ذکر نام شهدای عزیز این مرز و بوم که جان خویش را در طبق اخلاص نهاده اند، سبب تبرک این طرح و دانشنامه خواهد شد و ثبت بیو گرافی مختصر یک شهید عزیز (ولو اهل روستای مورد نظر نباشد)، موجب دلخوری خانواده محترم یا خواننده عزیز نخواهد شد.
         
        ۱۱. آثار تاریخی بناهای تاریخی روستاهای حریم کلانشهر مشهد به دو دسته تقسیم می شوند:
         
        1. آثار تاریخی ثبتی: در ۱۳۸ روستا، تنها ۲۱ اثر ثبتی وجود دارد. به دلیل محرمانه دانستن پرونده ثبتی» این آثار از سوی سازمان مربوطه در استان خراسان رضوی، ما | با بهره گیری از سایت و کانال «ایرانشهر» و مساعدت و همکاری بی دریغ مرکز اسناد و کتابخانه سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی کل کشور، موفق به دریافت پرونده کامل این آثار شدیم.
         
        ۲. آثار تاریخی غیر ثبتی: مانند آب انبار چهل حجره، چند بنای زیارتی، یک برکه | دوره قاجار و بقایای چند قلعه تاریخی.

        رسته :
        منابع :
        ایجاد کننده :اسما پهلوان مقدم
        Qr code
        امتیاز :5
        تعداد بازدید :325
        ارزیابی
        امتیاز کسب شده در ارزیابی:
        ارزیابی این مورد: